زوان داڵگی (١٤)

عەباس موحەممەدی
چووی پەروەردەی (آموزش و پرورش) جمهوری ئسلامی ئیران شیعی_فارسی کریاس؟ وانەیەیل و کتاوەیل ئی پەروەردە لەسەر چ بناغەییگ دامەزریاس؟ لە ساڵ پەنجاوهەفتەو چەنی گووڕان وەسەر ئی سیستمە پەروەردەییە هاتیە و ئی گووڕانەیلە چووی بینە؟.
وەرجە واز کردن ئی پرسیارەیلە لازمە نگاییگ وە ئەسڵ (اصل) ١٢ و ١٣، وە ١٥ تا ١٨ قانوون ئەساسی جمهوری ئسلامی ئیران بکەیم.
ئەسڵ (اصل) ١٢ و ١٣
اصل دوازدهم: دین رسمی ایران، اسلام و مذهب جعفر اثنی عشری است و این اصل الی الابد غیر قابل تغییر است و مذاهب دیگر اسلامی اعم از حنفی، شافعی، مالکی، حنبلی و زیدی دارای احترام کامل می باشند و پیروان این مذاهب در انجام مراسم مذهبی، طبق فقە خودشان آزادند و در تعلیم و تربیت دینی و احوال شخصیە (ازدواج، طلاق، ارث و وصیت) و دعاوی مربوط بە آن در دادگاه ها رسمیت دارند و در هر منطقەای کە پیروان هر یک از این مذاهب اکثریت داشتە باشند، مقررات محلی در حدود اختیارات شوراها بر طبق آن مذهب خواهد بود، با حفظ حقوق پیروان سایر مذاهب.
اصل سیزدهم: ایرانیان زرتشتی، کلیمی و مسیحی تنها اقلیتهای دینی شناختە می شوند کە در حدود قانون در انجام مراسم دینی خود آزادند و در احوال شخصیە و تعلیمات دینی بر طبق آیین خود عمل میکنند[١].
ئەسڵ ١٥ تا ١٨
اصل پانزدهم: زبان و خط رسمی و مشترک مردم ایران فارسی است. اسناد و مکاتبات و متون رسمی و کتب درسی باید با این زبان و خط باشد ولی استفادە از زبانهای محلی و قومی در مطبوعات و رسانەهای گروهی و تدریس ادبیات آنها در مدارس، در کنار زبان فارسی آزاد است.
اصل شازدهم: از آنجا کە زبان قرآن و علوم و معارف اسلامی عربی است و ادبیات فارسی کاملا با آن آمیختە است این زبان باید پس از دورە ابتدایی تا پایان دورە متوسطە در همە کلاسها و در همە رشتە ها تدریس شود.
اصل هفدهم: مبدأ تاریخ رسمی کشور هجرت پیامبر اسلام (صلی اللە علیە و آلە و سلم) است و تاریخ هجری شمسی و هجری قمری هر دو معتبر است، اما مبنای کار ادارات دولتی هجری شمسی است. تعطیل رسمی هفتگی روز جمعە است.
اصل هجدهم: پرچم رسمی ایران بە رنگهای سبز و سفید و سرخ با علامت مخصوص جمهوری اسلامی و شعار "اللە اکبر" است[٢].
لە ئەسڵ دوازدە ئسلام و مەزهەب جەعفەری ئسنا ئەشەری وە دین و مەزهەب فەرمی ئیران ناسریاس. مەزاهب ئسلامی؛ حەنەفی، شافعی، حەنبەلی، مالکی، زەیدی ئحترام ئەڕایان دانریاس و ئەنجام عبادەتەیل و بوونە مەزهەبیەگانیان ئازاد داناس. وە لە پەروەردە و پیگەیاندن (تعلیم و تربیت) دینی و گوزەران تاکەکەسی(احوال شخصیە) و داواکاریەیل لە دادگایەیل ئی مەزهەبەیلە وە فەرمی ناسریانە. لە ئەسڵ سیزدە، دینەیل زەردەشتی و کەلیمی و مەسیحی وە تەنیا کەمینە دینیەگان ناسریانە. لە ئەسڵ پانزدە زوان فارسی وە زوان فەرمی ناساندیە. لە ئەسڵ شانزدە زوان عەرەبی وە هووی تیکەڵی زوان فارسی وە زوان عەرەبیەو، وە هەروا وە هووی دین ئسلامەو، لازمی کردنە لە دویای دەوران سەرەتاییەو، لە دەوران ناوەندیەو لە مەدرەسەگان بخوەنرید. لە ئەسڵ هفدە و هژدە، میژووی کووچ پەیامبەر ئسلام وە سەرەتای میژووی ئیران، وە پەرچەمیگ وە وشەی عەرەبی_ئسلامی وە فەرمی ناساندیە.
هەرچەن جمهوری ئسلامی لە نوای ڕخنە و ئیرادەیل ڕخنەگەرەیل ناوەوە و دەروەی وڵات پشتگیری لە قانوون ئەساسی خوەیان کەن[٣]، بەڵام (ئەڕا نمووینە) لە تواو ئی ئەسڵەیلە جا و بەهاییگ فرە و هەمیشەیی دریاسە زوان فارسی و مەزهەب شیعە و وە وشەیەیلیگ وەگ (الی الابد) ناوەڕووک خواستیان و دەسڵات زاڵیان لەبان نوویسان قانوون ئەساسی نشان دەید. لەی ئەسڵەیلە وە شیوەییگ لادەمی وە وەکار بردن وشەیەیل "آزادند، آزاد" لە: پیروان این مذاهب در انجام مراسم مذهبی، طبق فقە خودشان آزادند و در تعلیم و تربیت دینی و ... در دادگاه ها رسمیت دارند، وە لە: ولی استفادە از زبانهای محلی و قومی ... و تدریس ادبیات آنها در مدارس، در کنار زبان فارسی آزاد است، دەرس داین دینی و زوانەیل (یا ئەدەبیات زوانەیل؟) مەحەلی و نەتەوەیی خستیەسە سەرشان مەردم (کەمینەگان) خوەیان. لە ڕاسیەو وە دروسی ڕووشن نیە کە فەرمی بووین "تعلیم و تربیت دینی" و "تدریس ادبیات" لە ئەسڵ دوازدە و پانزە وە چ مەعناییگە یا تا کوورە تویەنیم لەی قانوونەیلە کەڵک بگریم و مەعنا وەلی دەرباریم[٤]. ئایا ئازاد هیشتن یەعنی ئیتر ئیە وەرپرسیاریەتی مەردم خوەیە کە خەم زوان و دین خوەیان بخوەن؟. ئەڕا وەگ دین کەمینەگان، باس زوانەیل نەتەوەیی یا زوانەیل "محلی" نیەکەید و فەرمیان نیەکەیدو؟.
لە ئەسڵ سیزدە تەنیا "کەمینەی" زەردەشتی و کەلیمی و مەسیحی وە تەنیا کەمینە دینیەگان ناسریانە. لە: ایرانیان زرتشتی، کلیمی و مسیحی تنها اقلیتهای دینی شناختە می شوند، وەکار بردن وشەی "تنها" ئاماژەییگە کە کەمینەی تریش هەس لە ئیران بەڵام خوەیان وە خواست خوەیان فەرمی نیەناسنەیان. هووکار ترەگ ناساندن ئی سگلە کەمینە گەڕیدەو ئەڕا ناو بردنیان لە قورئان، کە بەشیگە لە ناسین ئسلامی. هەرچەن کەمینەیەیل دینی ترەگ وەگ یاریەیل و بەهائیەیل لە ئیران هەن، بەڵام هیچ ناو و بەهاییگ نەیرن. لە دید و نگای ئسلام شیعی و جمهوری ئسلامی ویر و واوەڕەیل یاری و بەهائی دین نیەن، بەڵکە گومڕاهین[٥][٦].
لە ڕاسیەو ئی ئەسڵەیلە پڕ لە چەواشەکاری، خودخواهی و حساو نەکردن ئاخونەیلە ئەڕا زوانەگان، دینەگان و مەزهەبەگان ترەگ. وە نەگ تەنیا ئیە، بەڵکە وەی ئەسڵەیلە زەمینەی ئیە خوەش کردیە کە وردە وردە زوان فارسی و مەزهەب شیعە لە نزام پەروەردەیی و کوومەڵگای ئیرانی پەرە بسەنید و بسەپید.
مەردم ئیران لە نەتەوەگان و کەمینە دینی و مەزهەبیەگان لە دریژی چل ساڵ ژیان جمهوری ئسلامی سەختی و مەرارەت فرەییگ دینە و هەوڵ فرەییگ لە لایەنەیل سیاسی و مەدەنی دریاس کە فشار وەسەر جمهوری ئسلامی دروس بکریدن[٧][٨]. لە ماوەی ساڵەیل گوزەشتە ئی فشارەیلە وە شیوەیەیل جووراوجوور کەڵەکەڵە کردیەسە سەرسەریان تا ئیە کە یەکیگ لە ئەنجامەگانی ئیە بیە کە دەوڵەت حەسەن ڕوحانی ناچار بکریدن پەیوەستکراوە "ضمیمە" یلیگ دینی ئەڕا ئەهل سونەت و کەمینە دینیەگان لە پەروەردەی فەرمی جمهوری ئسلامی دابنەید. لە کلاس دووم سەرەتاییەو پەیوەستکراویگ وە زوان فارسی دیاری (ویژە) کریاس ئەڕا مناڵەیل ناوچەیەیل ئەهل سونەت[٩]. جای هیچ سەرسوڕمانیگ نیە کە هەر لە وەرەتای ئی کارەیان لە یەکیگ لەی پەیوەستکراوەیلە سوویکایەتی و بێڕیزی وە کەسایەتیە ئسلامیەگان وەناوی بیە، کە وە قەسد و مەبەست ئی بی ڕیزیانە کردنە[١٠]. هەروەها کتاوەیلیگ دینی پەیوەستکریاگیگ ئەڕا کەمینە دینیەگان (پەیڕەوەیل دینەگان زەردەشتی و کەلیمی و مەسیحی) دیاری کریاگە. وانەیەیلیگ کە لەی پەیوەستکریاگەیلە(ئەڕا کەمینە دینیەگان) هاتیە باس لە بنەچەق، میژوو و کەسان خاوەن ناو ئەو دینانە نیەکەی و هیچ ئاماژەییگ تایوەتی وە ویر و واوەڕەیل ئی دینەیلە نەکریاس[١١][١٢]. ئایا ئەسڵەن ئی پەیوەستکریاگەیلە هیچ پەیوەندییگ وە کەمینە دینەیەگانەو دیرن!؟.
لە شیکاری ئی کارەیل دەوڵەت حەسەن ڕوحانی؛ لە دانان پەیوەستکریاگەگان کە سوویکایەتی وە ئەهل سونەت و باوەتەیل چەواشەکارانە و دوویر لە سروشت دینەگانیان ئەڕا کەمینە دینیەگان وەناویان هاتیە، ئی پرسیارە دروس کەید کە ئایا دەسڵات جمهوری ئسلامی وەی پەیوەستکریاگانەو کە وە ناوەڕووکەگانیانەو دیارە ناچار بینە وەی کارە، لە ژیر فشارەگان و فرەیی داواکاریەگان ئحساس ترس کردنە کە بینەسە هووی ئی گووڕانەیلە؟.
لە بەش سیزدەی زوان داڵگی باس دینی کردن زوان کردیم، کە جمهوری ئسلامی ئیران کار فرەییگ لەسەر دینی کردن زوان فارسی کەید. جمهوری ئسلامی وە هاوکاری ئەسڵ پانزدەی قانون ئەساسی کە زوان فارسی زوان فەرمیە، هەوڵ ئیە دەید کە وە کومەک ئەسڵ سیزدە، وە دانان پەیوەستەیلیگ دینی وە زوان فارسی ئەڕا دین کەمینەگان، بڕیگ لە دەنگەیل ناڕازی بکووژنیدەو. وەی جوورە کارەیلە هەنگاو وە هەنگاو کار لەبان دینی کردن زوان فارسی کەن.
لە لاییگ ترەگەو، هەروەگ ئیە کە دەنگەیل ناڕازی مەردم غەیر فارس و غەیر ئسلام و غەیر شیعە لە ئیران هەس و داوای مافەیل خوەیان کەن، دەسەییگ لە ئاخونەیل و کەسانیگ شیعە داوای ئیە کەن کە زیاتر دین بووریدە ناو ژیان مەردم وە تایوەتی لە پەروەردەی جمهوری ئسلامی. یەکیگ وە گووڕانە گورەگان هاوشان پەیوەستکریاگەگان ئەڕا کەمینەگان، ئیەبیە کە کتاو فیر کردن قورئان بردنەسە کڵاس ئەوەڵ دەبستانەو. کە ئیە کاریگ ڕیشەییە لە دینی_شیعی کردن زوان فارسی و ئسلامی_شیعی کردن کوومەڵگای فرەڕەنگ ئیرانی[١٣].
مەردم کورد ئیە زانن کە حکوومەت جمهوری ئسلامی ستەم لە کورد بووین و سونی بووینیان کردیە. جمهوری ئسلامی ئیران لە دریژی چل ساڵ تویەنستیە فرەییگ لە پیاوەیل سیاسی و دینی مەردم کورد ترور بکەید. حکوومەت جمهوری ئسلامیش ئیە زانید کە لە ناوچە کوردنشینەگان دوو بەرەی نەتەوەخوازەیل و سونی مەزهەبەیل دژ وە سیاسەتەیل حکوومەت ئیران چالاکیەیلیگ ئاشکرا و شاریاگ لە حاڵ گەشە و گەرا دیرن. هەر وەی هووەو وە دانان کتاو ئەڕا سونی مەزهەبەیل و باس و خواس ئی باوەتە تەڵاش کەید کە تەئسیر وەبان دید و نگای مەردم سونی مەزهەب دابنەید (دەسڵاتەگان هەمیشە لە دین کەڵک سیاسی گرتنە) تا وە نزیک کردنیان لە خوەیانەو باس زوان کوردی لە پەروەردەی ئیران نەکریدن یا ئی باسە کەم ڕەنگ بوودن و گشتی نەودن. وە چوونکە کات ئەڕای جمهوری ئسلامی موهمە، تواو هەوڵ خوەیان دەن کە ناوەندەیل(مراکز) دینی لە ناوچە کوردیەگان و سونی نشینەگان ئیران فرەتر بکەن تا دەنگەیل نەتەوەیی کەمتر و کەمتر بوود[١٤].
لە کووتایی
دیارە ئەگەر لە ساڵەیل داهاتوو نزام جمهوری ئسلامی بتویەنید خوەی لە نوای تەوژم ناڕەزایەتیەگان ناوەوە و دەروە دەرواز بکەید، پیشبینی ئیەکەم هەوڵ ئیە بیەیدن کە ئەدەبیات زوانەگان وەگ کوردی و تورکی وە خود ئی زوانەیلە (نەگ دەرس داین و دەرس خوەنین وەی زوانەیلە) لە ناو سیستم پەروەردیی بوەتریدەو. بەڵام حەتا ئەگەر ئی کارەش بکەن، گرفت و ڕیگر سەرەکی کە دین و مەزهەب فەرمیە، نیەیلید وە شیوەییگ شایستە ئازادی و ماف کەمینەگان بناسرید و بسەپید.
گرفت ڕیشەیی مەردم ئیران، چ فارس و چ کورد و نەتەوەگان و کەمینەگان ئیەسە کە سوڵتە و دەسڵات زیادەخواز و داگیرکەرانەی ئاخونەیل بیەسە ڕیگریگ گورە کە نائومیدی لە گووڕان دروس کردیە. ئومید و دڵخوەشی دروس نیەود مەگەر ئیە کە قانوون: دین رسمی ایران، اسلام و مذهب جعفری اثنی عشری است و این اصل الی الابد غیر قابل تغییر است، گووڕان وەسەری بایدن. تا وەختیگ نەتویەنرید کە ئی ڕستە و وە تایوەتی وشەی "الی الابد" بگووڕدرید، پروسەی فارسی_شیعی کردن و زوڵم و زوورەیل لە حەق کەمینەگان وەردەوام بوود.


١_ وەی وشەیەیل خواروەش تویەنن ئی باوەتە خاستر بخوەنن.
چۆن لە سورانی و جافی/ چووی لە کەلهوڕی.
کردنەوە لە سورانی/ واز کردن لە کەلهوڕی و جافی/ باز کردن لە فارسی.
وانە وتنەوە، وانە بێژی لە سورانی/ دەرس دان، دەرس دایین لە جافی/ دەرس داین لە کەلهوڕی.
بەر، لەبەر، لەبەردەم، لە سورانی/ نوا، لە نوا، لە نوای لە کەلهوڕی.
درا، دراوە لە سورانی/ دریا، دریاگە لە جافی/ دریا، دریاس، دریاسە لە کەلهوڕی.
ناسین، ناسینەوە، لە سورانی/ ناسین، ناسینی لە جافی/ ناسن، ناسینوە لە کەلهوڕی.
ئەبرێ، ببرێ، ببرێتە لە سورانی/ ئەورێ، بوورێ، بوورێتە لە جافی/ بووری، بووریدە لە کەلهوڕی.
بووترێتەوە (بو+وترێتەوە) لە سورانی/ بێژرێتەوە، بووترێتەوە لە جافی/ بووەتریدەو لە کەلهوڕی.
دیتوە (ئەو کەسە سەختی دیتوە)، بینیوە لە سورانی/ دی، دیوە، دیگە لە جافی/ دیە، دین، دینە، دوینان، دویناس لە کەلهوڕی.
ببێتەوە، نەبێتەوە لە سورانی/ بوێتۆ، نەوێتۆ لە جافی/ بوودن، نەودن لە کەلهوڕی.

[١] http://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution
[٢] http://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution
[٣] http://www.humanrights-iran.ir/news-16590.aspx
[٤]https://www.anaxabar.org/index.php/2016-12-11-06-11-35/882-2018-04-24-11-11-25
[٥] http://fa.wikishia.net/view/%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D8%AA
[٦] https://www.adyannet.com/fa/news/26663
[٧] http://www.yarsanmedia.org/ku/?p=4515
[٨] https://tavaana.org/fa/Violation_of_the_rights_of_religious_minorities
[٩] http://chap.sch.ir/books/4976
[١٠] http://sunnionline.us/farsi/2017/12/11990
[١١] http://chap.sch.ir/books/4977
[١٢] http://chap.sch.ir/books/5130
[١٣] http://chap.sch.ir/books/4824
[١٤] http://hajij.com/fa/our-brothers

زوان داڵگی (١٣) ( http://kdpmedia.org/more.php?id=8994 )