. . . .


7 Oct 2018

زوان داڵگی (٢١)


عەباس محەممەدی
پەیوەندی زوان و نەتەوە چەس؟ دەور زوان لە شەڕ و ئاشتی چەس؟ تواناییەیل زوان لە درس کردن نەتەوە یا مللەتیگ چەس و چوویە؟
لە باوەتەیل پیشتر باس هامشووییەیل و پەیوەندیەیل ئنسانی کردیم کە بووینە هووکار درس بووین زوان و فەرهەنگ مەردمەیل. هامشوویی و پەیوەندی لە جاییگ و فەزاییگ درس و وەردەوام بوود. مساڵ ئیە هاوردیم کە ماموسا مەزهەر خالقی وە دامەزرانن ئەنستیتیو کەلەپوور کوردی بیەسە خوانیگ ئەڕا خڕەو کردن بەرهەمەیل فەرهەنگ کورد لە چووار پارچەی کوردستان.
لە ناو مللەتەیل و زوانەیل ئەڕا ئەو جا یا فەزا کە مەردم وەگەرد یەکترەگ کووەو بن و وەگەرد یەکترەگ زوان و ئەدەب خوەیان گەشە و گەرا دەن، هەر لاییگ وشە و ناویگ و فەرهەنگ مەخسوسیگ وە خوەی دیرید. لە زوان ئنگلیسی فرە لە وشەیل Society, Community کەڵک گرن. ئەڕا نمووینە کومیونتی لە زوان ئنگلیسی تویەنید ئەڕا هەرجوور گردەوبووینیگ وەکار بچوود؛ کومیونتی خوەنەوانەیل، موتورسوارەیل، ڕەشپیسەیل، موسوڵمانەیل، مەسیحیەیل وە... کە ئی جوورە لە ناو کوومەڵگای دمکرات و مەدەنی دووینرید. لە ناو موسوڵمانەیل فرە وشەیلیگ جوور، جامعە، مسجد، مجلس شنەفیم. لە قەدیم لەناو مەردم کورد شنەفتیمە کە وەتنە تەکیە، خانەقا، دیوەخان، بارگە، وە ئەلانیش فرە شنەفیم باس کووڕ و کووبوونەوە، ڕی و ڕەسم، دانیشتن (لە عەرەبی مجلس هەڵگەڕیاسەو)، شوین و وەختەیلیگ کە خاوەن ناوەیل مەردمیگ یا دەسەییگ لە مەردمەیل لە جاییگ کوو بینەسەو یا بنەو ئەڕا مەرام تایوەتییگ.
بەڵام ئیمەی کوردی ئیە خاس زانیم کە گیر و گرفت فرەییگ لە ناوخوەمان و دەروەی خوەمان نیەیلید کە گردبووینیگ و وەیەکەوبووینیگ گورەی کوردانە داشتوویم و ئیە تا حدوودیگ وە لاوازی ئیمە ناسریەید. بەڕیز کاک خالد عەزیزی لە وت و ویژیگ[١] باس لە وشەی نەتەوەسازی یا مللەتسازی کرد کە ئیمەی کورد هەرکەس و وە بەش و توانای خوەی لازمە کە هاوکاری و هەماهەنگی بکەید لە قەڵەم و پەیوەند داین مەردم کورد وەگەرد یەکترەگ.
نەتەوەسازی چەس؟ فەرق وەین نەتەوەخوازی و نەتەوەسازی چەس؟ ئی وشە لە کوورەو سەرچاوە گرتیە؟ چووی نەتەوە یا مللەتسازی کریدن؟
لەسەر جواو ئی پرسیارە کە چووی نەتەوەسازی کریدن، لە باوەتیگNoriko Iwamoto[٢] باس لە دەور زوان لە وەپیش بردن نەتەوەخوازی یا ناسیونالیسم کردیە. سەرەتای باوەتەگەی وە بەهای وشە دەس وەپی کردیە کە: جەهان لە وشەو ئاغاز بیە و گشت چشتیگ لەسەر وشە بونیاد نریاس. ئی قسە کامڵەن ڕاسە، وە زوانە کە ژن و پیاویگ چنە ناو ژیان هاوسەری، وە زوانە کە شەڕەیل و ئاشتیەیل درس بوود، وە زوانە کە گشت چشت ژیان ئیمە وەڕیوە چوود. بەڕیز نۆریکۆ وە باوەڕی وە فەلسەفەی نۆمینیالیسم Nominalism، ئوویشید کە ئیە ئنسانە کە ناو دەید وە چشتەگان و حاڵتەگان، ئیە ئیمەیم کە وە خواست و خوەشی خوەمان وە ناو و وشە زوان درس کەیم. وە لە ئدامەی قسەگانی باس ئیە کەید کە ئی زوانەی کە ئیمە درسی کەیم، کار کەید وەبان ویر کردن و هەڵسکەوت و قسە کردن ئیمە.
نۆریکۆ لەناو قسەگانی لە ویر و واوەڕەیل بندکت ئەندرسن Benedict Anderson، باس نەتەوە یا مللەت کەید کە ئەوەڵین و ئبتدایی ترین پیکهاتەی سیاسیە. ئەندرسن وە باوەڕ وەیە کە نەتەوە یا مللەت لە یەک ڕیکخریاگ کە وینەگەی لە لای کەسەگانی درس بیە، ناوی نەید Imagined Community، کە هەرچەن فرەییگ لە کەسان ناو ئەو مەردمە یەکترگ نیەناسن، بەڵام وینە یا حزوور هاونەتەوەگانیان هاوەنا زهن و دەرووینیان و وەگەرد یەکترەگ گریە خواردیە. ئی وینە و حزوورە کە هاوەناو دەرووین کەسەگان، لە ڕی زوان درس بوود. ئوویشید کە زوانە نەتەوە و یەکیتی درس کەید. هەروەها ئوویشید کە ئشتباهە ئەگەر زوان وەگەرد ئاڵا و لباس و ڕەقس و هەڵپەڕکیەیل فلکلوری هاوشان بزانیمن. ئوویشید، ئەڕا نمووینە، زوان تویەنید وە دانان شعر و ئاواز یەک مللەت یا نەتەوە، ڕوح هاوبەش و یەکبووینیگ وەناو مەردمیگ درس بکەید کە لە فرە ڕوانینەیلەو یەکترەگ نیەناسن.

ئەی ڕەقیب/ کەلهوڕی
ئەی ڕەقیب هەر مەنیە قەوم کورد زوان
نیەشکنیدەی دانەر تووپ و گورز زەمان
کەس نەوویشی کورد مردیە، کورد زندیە
زندیە هەر نیەڕمید ئاڵاکەمان
ئیمە ڕووڵەی ڕەنگ سوویر و شووڕشیم
سەیر بکە خوویناویە گوزەشتەمان
کەس نەوویشی کورد مردیە، کورد زندیە
زندیە هەر نیەڕمید ئاڵاکەمان
جوان کورد هەڵساسە پا جوور دلیر
تا وە خووین نەخش بکەن تاج ژیان
کەس نەوویشی کورد مردیە، کورد زندیە
زندیە هەر نیەڕمید ئاڵاکەمان
ئیمە ڕووڵەی میدیا و کەیخوسرەویم
دینمان ئاینمان هەر نیشتمان
کەس نەوویشی کورد مردیە، کورد زندیە
زندیە هەر نیەڕمید ئاڵاکەمان
جوان کورد هەر حازر و ئامادەس
گیان فەداس، گیان فەداس گیان فەدا
کەس نەوویشی کورد مردیە، کورد زندیە
زندیە هەر نیەڕمید ئاڵاکەمان[٣]

ئیمە زانیم کە شعر و ئاواز ئەی ڕەقیب چیەسە ناو دڵ و خووین تواو مەردم کورد. کەم کەس هەس ئیە ئنکار بکەید کە لە هەر چووار پارچەی کوردستان ئی شعر و ئاوازە بیەسە دەسە وشەییگ کە ئحساس و ئاگاهی لە نزیکی لە ناو مەردم کورد نشان دەید. ئی شعرە تواو کوردەیل وە ئاشنا و نائاشنا وەیەک پەیوەند داس، کە وە جووریگ بیەسە ناسنامەییگ. ئیەش درسە کە هەڵپەڕکی کوردی دەس گرتن و کووبووین و هەڵپەڕین درس کەید، بەڵام هەڵپەڕکی فرە غەریزە هاوەناوی تا ئاگاهی و وشیاری.
وشە و زوان، ئاگاهی و وشیاری و ویر تێرید.
لە باوەتەگەی پیشتر باس ماموسا مەزهەر خالقی کردیمن کە لە گوورانی و شعرەگانی دونیاییگ نشان دەدید وە ناو دونیای کوردەواری. هیچ کەس بغەیر کورد تام و خوەشی وشەی کوردەواری نیەکەید و نیەزانید کوردەواری چەس و چ ئحساس و خەیاڵیگ ئەڕای ئیمە درس کەید. کوردەواری دونیاییگە کە وشەگان وە ڕاحەتی درسی کەن و ئحساسیگ پڕ لە گڕ و تین و یاد دونیای کوردی وەناو ئیمە هەڵخزینید. وشەگان و دەنگ وشەگان تویەنن کوردەواری ئەڕای ئیمە نگاداری بکەن و بیەنەیە نەوەگان ترەگ کورد.

بەڵام لەیرە بووت کە وشیار بیمن کە نەتەوەسازی یا درس کردن مللەت وە زوان پەتی نیەکریدن، بەڵکە وە زوانیگ کریدن. فرە موهمە کە فەرق وەین زوان و زوانیگ باس بکەیمن و ڕووشن بکەیم کە کار نەتەوەسازی وە زوان کریدن و زوانیش هەر لە خوەیەو نەتەوەییگ نیەسازید، بەڵکە زوانیگ، یەعنی زوان کەسیگ یا کەسانیگ جوور گورەی مەردمیگ وە دەم و وتار، کەسەیلیگ یا مەردمەیلیگ وە دەور خوەیان خڕەو کەن و بووینە هووی درس بووین ئجتماعیگ یا کووییگ لە مەردمەیل. ئەڕا نمووینە، نۆریکۆ لە باوەتەگەی باس مەقام ئستعارە لە زوان کەید، کە دەور و پیگەییگ فراوان دیرید، جوور وەسیلەییگ ئەرا کونتروڵ کردن ویر، ئەڕا درس کردن وینەییگ لە دوژمن لە زەمان شەڕ. ئەو باس هیتلر کەید کە ئەڕای موهم بیە چجووری دوژمن وینە بکیشید. هیتلر نەگ تەنیا لە کتاوەگەی، بەڵکە خود خوەی وە کومەک زوان و دەمی و وەکار بردن فەنەیل قسە کردن، مردم ئاڵمان لە دەور خوەی خڕەو کرد و ئاگر شەڕ جەهانی گڕ دا.
وەرعەکس هیتلر، مارتین لوتر کینگ لە ڕیبەرەیل ڕەشپووسەیل ئامریکا، وە قسەگانی و دەعوەت کردن ئەڕا ئاشتی بە بێ شەڕ و کوشتار، تەئسیر فرەییگ نا وەبان دید و نگای تواو ئنسانەیل نسبەت وە شەڕ و موبارزەی مەدەنی و داوا کردن مافەیل ژیان ڕەشپووسەیل.
زوان فارسی لە چەن وڵات جوور ئیران، ئەفغانستان و تاجیکستان و ئوزبەکستان وەپی قسە کەن، بەڵام ئی چەن وڵاتە چەن مللەت جیا و جودان. زەمانیگ کە خومەینی پەیا بی و وە وتار و قسەگانی مەردم لە دەور خوەی خڕەو کرد، ئیە بیە هووی ئیە کە نزامیگ سیاسی و باوەڕیگ مەزهەبی درس بوود کە بیە ئاغاز زوانیگ تایوەتی کە چەن نەوەی مەردم وە پەروەردەی خوەیان گورە کردن.
خومەینی و خامنەئی لە دریژی ساڵەهای ساڵە کە دوژمن دوژمن کردنە و ئی ویر و وینە سەپاننەسە سەر مەردم کە جەهانیگ هەس وەناو جەهان ئسلام(تشیع) و جەهانیگ هەس وەناو جەهان کافرەیل(استکبار). ئی جوورە دونیادووینیانە هەر لە خوەیانەو نەهاتیە، بەڵکە لە باوەڕەیل دینیەو سەرچاوە گرتیە و ڕووشد زوانی فارسی بەستنەسەو وە ئی ئەدەبیات دینیە. ئیران ئسلامی لە ماوەی نزیک وە چل ساڵ زوان و فەرهەنگ زوانییگ ئەڕای مەردم درس کردیە. تواو تەڵاشیان ئیە بیە کە پرس و باس "امت اسلامی" بخەنە بان گشت پرس و باسەیل، وە نەتەوە و قەوم وە باوەتیگ جاهلی بناسنن. ئەڕا نمووینە، لە ساڵەیل ئەوەڵ جمهوری ئسلامی، باس "جهاد سازندگی" کردن و وشەی جەهاد بەستنەو وە بنیادنان وڵاتەو، وەی مەعنا کە ئیران وڵاتیگ ئسلامیە و ئی وشە بردنە ناو ئدارەیەیل حکوومەتی. لەی ساڵەیل گوزەشتەش باس "اقتصاد مقاومتی" کەن کە وەکار بردن وشەی موقاومەت، فەزا و مەعناییگ دینی لە زهن درس کەید.
جمهوری ئسلامی ئیران نەگ تەنیا لە ئیران بەڵکە لە وڵاتەیلیگ جوور، یەمەن، لوبنان، ئەراق و سووریە تویەنستیە کە فەرهەنگ شیعی و ئومەت ئسلامی ڕووشد بیەید. مەردم کوردیش وە خوەیان و سیاسیەگانیانەو چوونکە لە ناو ئی شەڕ چەن وەریە گیر کردنە، تا ئیسە نەتویەنستنە کە وە زوانیگ و پەروەردەییگ گرفت کورد بوەنە مەرحەڵەییگ ترەگەو. ئەحزاب کوردی فرەییگیان چوونکە یا ئنسانی و ئنترناشناڵ ویر کەن یا نەتەوەیی، نەتویەنستنە لە نوای ویر و هەژمونی ئومەت ئسلامی ئیرانی شیعی جوور جەهاندووینییگ، خوەیان دیاری بکەن یا خوەیان بناسنن و خاکڕیزیگ کوردی و کوردانە بەرزەو بکەن و گشتیان لە پشتی سەنگەر بگرن.
هیتلر، مارتین لوتر کینگ و خومەینی و تواو کەسانیگ کە وە باش و خراو مەردمیگ خستنەسە ژیر تەئسیر دەم و زوان خوەیان، ئیانە زوانیگ تایوەتیین کە نەتەوە یا ڕیکخریاییگ مەردمی درس کردنە و ناساندنەسەی.
گڕ و تین دەمیگ تویەنید لە گڕ و تین تووپ و تانک وەهیزتر بوود.


ئی وشەیلیشە ئەڕا خاس خوەنین ئی باوەتە؛
قەڵەمە کردن لە سورانی و جافی/ قەڵەم داین لە کەلهوڕی
گرێ دان لە سورانی و جافی/ گریە داین لە کەلهوڕی
ماوە لە سورانی/ ماگە لە جافی/ مەنیە لە کەلهوڕی.
ناڕمێت لە سورانی/ ناڕمێ جافی/ نیەڕمید لە کەلهوڕی.
هەستایە لە سورانی/ هەڵساگە لە جافی/ هەڵساسە کەلهوڕی.
پێست لە سورانی/ پێس لە جافی/ پیس، پووس لە کەلهوڕی.
سەپاندووەتەسە لە سورانی/ سەپانگەسە لە جافی/ سەپاندنەسە، سەپاننەسە لە کەلهوڕی.
بناسێنن لە سورانی و جافی/ بناسنن لە کەلهوڕی.
خاکڕیز: دویای شەڕ ئیران و ئەراق وەختیگ کە مەردم دەیشت زەهاو چینەو ئەڕا سەر ئاو و خاک خوەیان، یەکیگ وە گووڕانکاریەیل لە بان زەویەیل ئیە بی کە لەورە فرە خاکڕیزەیل جەنگی درس بووی. لەو وەختەو وشەی خاکڕیز کەفتیەسە ناو دەم و زوان مەردم.
کەفتووەتە لە سورانی/ کەفتگەسە لە جافی/ کەفتیەسە لە کەلهوڕی.
ئەکرێ، ئەکرێت لە سورانی و جافی/ کرید، کریدن لە کەلهوڕی.
ناردن، بینێرە لە سورانی و جافی/ کل کردن، کلەو کردن، کلی بکە لە کەلهوڕی.

[١] http://www.kurdistanukurd.com/?p=35153
[٢] http://human.kanagawa-u.ac.jp/kenkyu/publ/pdf/syoho/no38/3803.pdf
[٣] کەلهوڕی کردن و جافی کردن ئەی ڕەقیب کاریگ شەخسیە و کرید گووڕان وەناوی درس بوود.
[٤] خوەنەر خوەشەویست، فرە خوەشحاڵ بم ئەگەر هەر نەزەریگ، قسەییگ، پیشنهادیگ دیریدن نسبەت وە ئی باوەتە و باوەتەیل پیشتر، یا ئەڕا بیتر کردن و وەهیز کردن باوەتەیل ئایەندە، وە ئی ئیمەیلەو Abbas.mohammadi11@yahoo.com ئەڕام کلی بکەید.

ئەی ڕەقیب/ جافی
ئەی ڕەقیب هەر ماگە قەومی کورد زوان
نایشکێنێ دانەری گورز و تۆپی زەمان
کەس نەیەژێ کورد مردگە، کورد زندگە
زندگە هەر ناچەمێتۆ ئاڵاکەمان
ئێمە ڕۆڵەی ڕەنگی سوور و شۆڕشیم
سەیر بکە خوێناویە گوزەشتەمان
کەس نەیەژێ کورد مردگە، کورد زندگە
زندگە هەر ناچەمێتۆ ئاڵاکەمان
ڕۆڵەی کورد هەڵساگە پا وەک دلێر
تا وە خوێن نەخش بکا تاجی ژیان
کەس نەیەژێ کورد مردگە، کورد زندگە
زندگە هەر ناچەمێتۆ ئاڵاکەمان
ئێمە ڕۆڵەی میدیا و کەیخوسرەویم
دینمان ئایینمان هەر نیشتمان
کەس نەیەژێ کورد مردگە، کورد زندگە
زندگە هەر ناچەمێتۆ ئاڵاکەمان
ڕۆڵەی کورد هەر حازر و ئامادەس
گیان فەداس گیان فەداس گیان فەدا
کەس نەیەژێ کورد مردگە، کورد زندگە
زندگە هەر ناچەمێتۆ ئاڵاکەمان

زوان داڵگی (٢٠)

بگه‌رێوه‌|ئەم بابەتە 41 جار بینراوە| بینێره‌| چاپ
Facebook| My Yahoo| Twitter| google




start|copyright © 2009 kdpmedia.org|contact