. . . .


6 Aug 2018

زوان داڵگی (١٨)


عباس محەممەدی
ئایا زوان بەس وەسیلەی پەیوەندیە؟ یا مەقامی بەرزترە بەڵام تویەنید جوور وەسیلەش وەکار بچوود؟ چووی وەسیلە بووین یا نەبووین زوان بزانیم؟ لەی باوەتە وە ئەڵگەردانن نوویسینیگ لە ئنگلیسیەوە[١] خواست ئیە دیرم باس ئیە واز بکەمەو کە هەرچەن زوان تویەنید وەسیلەییگ وەهیز بوود، بەڵکە لەیە موهمتر ئیەسە کە زوانە فەرهەنگ بونیاد نەید[٢].
پەیوەندی زوان و فەرهەنگ چەس؟
وەرجە جواو داین ئی پرسیارە سەختە لازمە کە زوان و فەرهەنگ لە تاریفەیلیگ بناسیم. لەیرە لە تاریف Mike Byram (2008) لەسەر فەرهەنگ کەڵک گریم "باوەڕەیل و ئەرزشەیل و ڕەفتارەیل هاوبەش یەی دەسەی کوومەڵگا"، کە دەسەی کوومەڵگا تویەنید ڕیز "Micro" جوور خانەوادە، یا گورە "Macro" جوور گشت مەردم یەک مللەت بوود. ئەڕا تاریف زوانیش لە نگای Claire Kramsch (2002) کەڵک گریم کە پەیوەندی زوانی بەیدەو ئەڕا دامەزرانن واقعەیل یا فەرهەنگەیل کوومەڵایەتی هاوبەش- حەتتا ئەگەر وەختی بوودن- بەنا وە قسەگەی " زوان نەگ تەنیا جوور ئاڵەتیگ ئەڕا ئاڵ و گووڕ کردن زانیاری وەکار چوود، بەڵکە جوور سیستمیگ سمبولیک وە هیز ئەڕا درس کردن و قەوارە داین وە واقعەیلیگ سمبولیک، جوور ئەرزشەیل و ناسنامەیەیل، لە ڕی باس و وت و ویژەو."
لەسەر ئی باوەتە (2006) Karen Risager وەیە ڕەسیە کە زوان و فەرهەنگ پەیوەند بیەیدن وە وەختیگ کە ڕوویداوەیلیگ هامشوویی مەردم هاوەناوی ‘communicative event’ ڕووی دەن. مەبەست لە ڕوویداوەیلیگ کە هامشوویی داشتوود ئەو روویداوەیل کوومەڵایەتی و هەروەها فەرهەنگیەیلەسە کە ئستڵاحەیل socio-cultural یا languaculture (Ager, 1991) ئەڕای دیاری کریاس. ئی بەڕیزە پەیوەندی زوان و فەرهەنگ لە سگلە ڕوانگەی جیاوازەو باس کەید؛ کوومەڵایەتیانە، ڕەوانشناسانە، زوانناسانە. لە ڕوانگەی کوومەڵایەتیانە[٣] زوان و فەرهەنگ تویەنن وەیەک جیا بووینەو؛ هەرجووریگ کە زوان تویەنید واقعەیل یا فەرهەنگەیل درس بکەید یا دەریبوویڕید. لە ڕووی ڕەوانشناسانەش[٤]، وەختیگ کە کەسیگ تواو ئەزموونەیل زوانی و فەرهەنگی لە دەرووینیەو وەگەرد خوەی دیرید، تویەنید ئیە نشان بیەید کە ئی دوگلە لەیەک جیا نیەونەو. لە ڕوانگەی زوانناسانەش وەختیگ ئەرزش دیرید کە زوان لە دەروەی ڕوویداوەیل فەرهەنگی شەرح بکریدن[٥].
لە ڕوویداوەیلیگ کە هامشوویی هاوەناوی، گشت پەیوەندیەگان ئنسان وەخوەی گریدەو، مەسەڵەن یەک ئەسەر هونەری بی وشەش تویەنید بوودە ڕوویداویگ کە هامشوویی درس بکەید، کە ئی هامشووییە بوودە هووی ئیە کە کەسەیل بەرداشتەیل جووراوجوور لەی ئەسەرە هونەریە بکەن. سیستم سە زوانەی وڵات لوگزامبورگ کە مەردم نزیک وە سەد نەتەوەی جیاواز لەورە حزوور دیرن، باس فەرهەنگ و زوان و لیکووڵینەوە لە پیکهاتەییگ چەن زوانی جاڵب کەید. هونەرمەند Su-Mei Tse وە ئەسەریگ هونەری بی وشە Many Spoken words باس لە پروسەی زوانی کەید کە زوان ئەوەڵ لە قسیە کردن شروو بوود و دویای بوودە نوویسریاگ. خود ئی هونەرمەندە لە باوگیگ چینی و داڵگیگ ئنگلیسی لە لوگزامبورگ لە داڵگ بیە و لە فەرانسە دەرس خوەنیە. ئی ئەسەر هونەریە کە ئی خانمە بەخشیەسەی هاتگ لە فرەیی فەرهەنگی و زوانیە.
دویا قسە: بەنا وە ویر و واوەڕ Kramsch، زوان، دەربڕین و شکڵ داین و سیمبول کردن ڕوویداوەیل فەرهەنگیە.

هامشوویی کوردی ئەڕا پەروار کردن[٦] فەرهەنگ کوردی
وینەی زوان و فەرهەنگ جوور هەستەی سفت و تاڵ خورما و خورمای نەرم و شیرنە. فەرهەنگ جوور خورما بەشیگە کە ئارامش و خوەشی بەخشید مەردم، وە زوان جوور هەستە بەشیگ حەساسە کە بووت کەسان هوشیار و ئاگا وەبانی کار بکەن. ئیمە فرە تەوەجوە وە هەستەگەی نیەکەیم، خورماگەی خوەیم و هەستەگەی فڕی دەیم، بەڵام حزوور ئەو هەستە سەختە ئەدەبیگە لە دار بەری وە بی ناو و نشانە نیەوەخشید. هەرئیجوورە مەقام زوان لە فەرهەنگ، جوور موسیقا و کتاو و گشت لایەنەیلی بدوون حزوور زوان(هەستە) شکڵ نیەگریدن.
وە کومەک ئی باوەتە کە باس هەمیەت هامشووییە، لازمە کە مەردم کورد فرە هامشوویی لە ناو یەکترەگ درس بکەن تا بتویەنید بوودە هووی نزیکی ڕوحی مەردم و پەروار کردن فەرهەنگ کوردی. هەرچووینیگ کە هامشووییەیل تەئسیر فرەییگ وەبان نزیکی و ئاوەدانی زوان نەیدن، جیایی و دوویری لە ناو مەردم تویەنید کە نەیلید زوانیگ ئەڕا ویر کردن و بەرهەمەیل فەرهەنگی درس بوود، یا بەرهەمەیلیگ وەبەر باید کە بوودە هووی دوویری و زەعیف کردن زوان کوردی.
لە وڵاتیگ جوور لوگزامبورگ کە وڵاتیگ سە زوانەس و مەردم فەرهەنگەیل ترەگ لەورە ژیان کەن، فرە ئەڕایان جای ئەرزش و بەهاس لیکووڵینەوە لە بان ژیان و فەرهەنگ و زوان مەردم بکەن و کوومەڵگای خوەیان پیش بخەن و وە بەرهەمەیل ئەدەبی و هونەری لایەنەیل ڕوحی و مانادار لە ژیان پەیدا بکەن یا وە کومەک زوان مانا بیەنە ژیان. بەڵام وەداخەو لە ناوچەیەیل کوردی لە ئیران، نەگ تەنیا نزام جمهوری ئسلامی تواو تەڵاش خوەی کەید کە زوان و زاراوەگان مەردم وەگەرد فەرهەنگیان لە ناو بوەید و یەکدەس فارسی_شیعی بکەید، لە لاییگ ترەگەو خود مەردمیش نەڕەسینەسە ئی دید و نگا کە جیاوازیەگان لە زوان و فەرهەنگ چ لە خانەوادە بوود یا لە خیڵ یا ناوچەییگ، ئیانە قەشەنگیەگان و تایوەتمەندیەگان خاک و ئاویگە کە بوود بمینید و ڕیز وەلی بگیردرید.
لە ئاخرەو
پیشنەهادیگ کە من لەیرە کەمەیە خەمخوەرەیل زوان و فەرهەنگ کورد ئیەسە کە ڕوویداوەیلیگ کە هامشوویی و هات و چوویەیلیگ وە زاراوەی کەلهوڕی درس کەید باو بکەن. لزومیگ نەیرید کە بەرنامەییگ تلویزیونی بوود کە کەسیگ زوانناس دەعوەت بکریدن باس زوان کوردی باشوور بکەید، بەڵکە هەر هاونشیینیگ کە زاراوەی کەلهوڕی وەناوی وەکار بچوود، لە بەرنامەیەیل تلویزیونی و ڕادیویی بگرە تا بڕەسید وە مەراسم شعرخوەنین یا شەونشیینیگ سادەی کوردانە.

ئی وشەیلیشە ئەڕا خاس خوەنین ئی باوەتە؛
ئامراز، کەرەستە لە سورانی/ وەسیلە لە کەلهوڕی/ وسیلە لە فارسی.
پێناسە لە سورانی/ تاریف لە کەلهوڕی/ تعریف لە فارسی.
حزوور لە کەلهوڕی/ حضور لە فارسی.
ورد، چکۆلانە لە سورانی/ ورد، بچکەلە، بچکەلانە لە جافی/ ڕیز، بوویچگ لە کەلهوڕی/ ریز و کوچک لە فارسی.
ناسنامە لە سورانی/ هویت لە فارسی.
پێکهاتە لە سورانی/ ساختار لە فارسی. لە وەکار بردن ئی وشە لە کەلهوڕی وە "پیکهاتە" یا "پیکاتە" خوەنریدەو.

[١] http://termcoord.eu/2017/03/what-is-the-relationship-between-language-and-culture/
[٢] لە ئەڵگەردانن ئی باوەتە دەسکاریەیلیگ بیە، چشتەیلیگ لا بریاس یا زیاد کریاس.
[٣] زوان تویەنید فەرهەنگەیل و واقعەیل درس بکەید، یەعنی دەس زوان زاڵە وەسەر خود فەرهەنگ و واقعەیل ژیان.
[٤] چوونکە زوان بەشیگ ڕوحی لە فەرهەنگ مەردمە، سەختە لە ڕووی ڕەوانشناسانە وە ڕووشنی باس زوان و فەرهەنگ جیا بوودەو.
[٥] لەیرە مەبەست ئیەسە کە پرس و باس زوان جوور باوەتیگ پەتی ئاکادمی باس بکریدن.
[٦] پەروار وشەییگە لە ناو مەردم جاف دەیشت زەهاو شنەفتمەسەی. ئەڕا وەخیو کردن کاوڕیگ کە ئەڕا گوشت و فروشتن بوود، ئوویشن کاوڕ پەروار. تویەنیم لە وشەی پەروار ئەڕا دەوڵەمەن کردن و فرەتر کردن هەرچشتیگ وەکار بوەیم، جوور پەروار کردن فەرهەنگ.

زوان داڵگی (١٧)

بگه‌رێوه‌|ئەم بابەتە 192 جار بینراوە| بینێره‌| چاپ
Facebook| My Yahoo| Twitter| google




start|copyright © 2009 kdpmedia.org|contact