. . . .


24 May 2018

زوان داڵگی (١٣)


عەباس معەممەدی
ئێژم، ئوویشم، ئەڵێم.
زوان، زوان، زمان.
هەڕگ، خەڕگ، قوڕ.
خاک، خاک، خاک.
لە ناو س زاراوەی کوردی؛ جافی(ئێژم، زوان، هەڕگ، خاک)، کەلهوڕی(ئوویشم، زوان، خەڕگ، خاک)، سورانی (ئەڵێم، زمان، قوڕ، خاک)، ژیان کردمە کە وەگەرد کورد بووین و نزیک بووینیانەو، جەهانیگ تایوەتی ئەڕای خوەیان داشتنە و دیرن.
هەر زوانیگ جوورە کەسایەتییگ تایوەتی بەخشیدە ئنسان[١]. باس کەسایەتی بەخشین لە زوان یا پەیوەندی هەر زوانیگ و کەسایەتی ئنسان، یەکیگ وە باوەتەگان بیە کە ناوەندەیل ویری و لیکووڵینەوەیی لیکووڵینەوە لەسەری کردنە و ویر و ڕای جووراوجوور لەسەری دیرن[٢][٣][٤]. بەڵام ئی پرسیارە دروس بوود کە ئایا زاراوەگانیش وەگ زوانەگان جوورە کەسایەتی و نگاییگ ئەڕا ئنسان دروس کەن؟ یا ئەسڵەن جووڕە نگا و دونیابینییگ هاوەناو زاراوەگان؟ ئایا لە باسەیل ئاکادمی و کووڕ و کووبوونەوەیل لەسەر زوان کوردی و وە ئستاندارد کردنی، باس کەسایەتی زاراوەگان کریاگە؟.
تویەنم ئدعای ئیە بکەم کە هەروەگ ئیە باس کریدن هەر زوانیگ کەسایەتییگ و جەهانبینییگ بەخشید، هەرئیجوورە هەر زاراوەییگ کوردی جوورە کەسایەتییگ وەر تێرید. هەرکام لە س زاراوەی جافی و کەلهوڕی و سورانی کەسایەتییگ بەخشنە ئنسان کورد. ئی ئدعا ئەڕای یەسە کە بوودە باوەتیگ ئەڕا وت و ویژ زانستی. هەروەها خاسیشە ئاماژە وەیە بکەم کە بەشکە یەکیگ لە هووکارەیل وت و ویژ و پیداگری لەسەر داشتن دو یا چەن زاراوەی فەرمی و ئستاندارد لە لایەن ئەمیر حەسەنپووڕ و کەسان ترەگ ئیە بوویدن کە کەسایەتی بەخشی زاراوەگان بپاریزرید. هەرچەن ئیە هەرما نەویەسە ناونشان باس و لیکووڵینەوەگانیان.
لە جیاوازی کەلهوڕی، جافی و سورانی، جیاوازیەیل و نزیکیەیل دیار و نادیار لە وەینیان دیرن.
لە خوارترین سنوورەیل کورد لە ئیلامەو تا بڕەسید وە شار سەرپوڵ زەهاو وە زاراوەی کەلهوڕی قسە کەن. لە سەرپوڵیشەو جافی بیژەیل هەن تا بچوود ئەڕا ڕیژاو و ڕوانسەر و جوانڕوو تا بڕەسید وە ناوچەیەیلیگ لە سلیمانی و کەرکووک و دەوروبەری.
فرەییگ لە جافی بیژەیل سونی مەزهەبن و هەر وەی هووەو ئحساسیگ تایوەتی لە نزیکی وەگەرد سورانی بیژەیل دیرن. بەڵام مەردم لەک و لوڕ و کەلهوڕ وە هووی ئیە کە بەشیگیان شیعە مەزهەبن و نزیک لە سنوور فارسی زوانەیلن و دەسڵات و زوڵم و زوور جمهوری ئسلامی فرەتر هاوەبانیانەو و ناوەندیگ ئەڕا پاراستن ناسنامەی خوەیان نەیرن، تەئسیر فرەییگ لەبانیان دروس کردیە. لەیرە و لەورە شنەفیم کە لوڕەیل خوەیان وە نەتەوەییگ جیا ناسن یا کەسانیگ لە نوویسینەگانیانەو وە ژیرخانیگ سیاسی یا زانستی وەرگری لەیە کەن کە لوڕەیل زوانیگ و نەتەوەییگ جیان[٥]. دیارە جمهوری ئسلامی ئیرانیش ئەڕا لاواز کردن مەردم کورد هەرچووینیگ کەلهوڕی و لەکی وە زاراوە یا لەهجەییگ فارسی ناسنن، هەئیجوورە مەردم لوڕ وە قەومیگ ئیرانی و زاراوەی لوڕیش وە لەهجەییگ فارسی(پارسی) یا نزیک وە فارسی ناسننەی[٦].
لە سەهەڵدان زوانناسی مودڕن لە سەدەی بیستەو ئی باوەتە تا ئیسە گەراییگ فرە سەندیە و زوانناسەیل لەی باوەتە فرە ورد و عەمیقەو بینەو ئستڵاحەیل و ناونشانەیل جووراوجووریگ ئەڕا ئی زانستە دانانە، وەگ Micro Linguistics لە لایGeorge L. Trager وە پەیا بووین Macro Linguistics کە لیکووڵینەوەی زوانیە لە بوعدەیل گورەتر کوومەڵایەتی و دەروونناسی و میژوویی (تاریخی) [٧][٨][٩][١٠]. ئی لیکووڵینەوە زوانی و فەرهەنگیانە کە بەشیگی زانستی و لە خزمەت شناخت ئنسانیە، بەشیگیشی لە خزمەت ویر و واوەڕەیل و ئیدئولوژیەیل گروهی و تاکەکەسیە ئەڕا مەرام و خواستەیلیگ ئەڕا پەروەرش خودەیل جووراوجوور و جیا کردن و جیا ناساندنیان.
هەرچەن وە تونی دژ سیاسەتەیل فەرهەنگی ئاژەشیوانە و داگیرکەرانەم، وە ویر و واوەڕم تواو ئنسانەگان و مەردمەگان ماف ئیە دیرن کە لە ناسین و ناسینوەی یەکترەگ لیکووڵینەوە بکەن، بەڵام تەنها خود خوەیانن کە ماف ناساندن خوەیان دیرن و کەس ئی مافە نەیریدن.
وەی پرسیارەیلە کە تایبەتمەندیەگان زوانی و کەسایەتی بەخشی کەلهوڕی و جافی و سورانی چەس و چووی بیە و وە لەی ماوەی ساڵەیل گوزەشتە چووی گووڕان وەسەری هاتیە؟ خواست ئیە دیرم کە ئی باسە گورە بوود و لەیرە م لە دید و نگای خوەمەو بچمە ناو ئی باوەتەو.
لە ڕووی فەرهەنگی و دینیەو، لە باوەت پیگەی موسیقی لە ناو جافەیل و کەلهوڕی زاراوەیەیل، وە لە ڕی ئی پرسیارەیل خوارەو هەڵسەنگاندن لە پیگەی دین لەناو زاراوەیەیل کەلهوڕی و جافی و سورانی کەم.
ئایا زاراوەی کەلهوڕی وەگ سورانی تویەنستیە بوودە وتار (خطبە) مزگەفتەگان؟ ئایا مەلا یا ئاخونیگ لە ناوچەگان کرماشان، ئیلام و لوڕستان تویەنستیە وە کەلهوڕی، لەکی یا لوڕی ئەڕا مەردم قسیە بکەید؟ کام لە زاراوەگان کوردی باشوور تویەنید بوودە وتاریگ دەمی یا نوویسریاگەیی؟ ئایا وشەگان و پیکهاتەی مانایی و دەنگی وشەگان لە زاراوەیەیل لەکی و لوڕی و کەلهوڕی تویەنستیە وەگەرد وشەیل دینی ئسلامی هاوخوانی و هاوخوەنی بکەید؟ ئایا زاراوەی سورانی سونی کریاگە؟ ئایا کەلهوڕی زاراوەییگە ئەڕا یارسانەیل و شیعە مەزهەبەیل؟.
تەموو ژەنین لە ناو مەردم دین یاری مەقام دیاریگ دیرید. تەموور ستایش کریاس و هەر ئیە بیەسە هووی ئیە کە پەیڕەوەیل دین یاری وە موقەدەس تماشای بکەن. ئی دید و نگا نسبەت وە تەموور، دیدیگ داسە مەردم کەلهوڕی زاراوە کە موسیقی و ژەندن ئاڵەتەیل ترەگ موسیقی وەگ بەشیگ لە هونەر و نیازیگ ئەڕا ژیان بناسنەی. وە ئیمە دوینیمن کە موسیقی ژەنەیل و گوورانی بیژەیل و ئاوازدانەرەیل فرەییگ لە کرماشانەو تەئسیر لە زنی ڕاگرتن و ئاوەدانی موسیقی کوردی داشتنە[١١].
لە دەوران شەڕ ئیران و ئەراق و دویای شەڕەگە مەردم جافی بیژ وە چالاک بووین چالاکەیل دینی(سونی) و مەلای مزگەفتەگان لە ڕی وتارەیل و نوویسریاگەگانیانەو، وە شیوەییگ وەرچار کەفتنە ژیر تەئسیر جووریگ ئسلامی کردن و ئسلامی بووین و مەردم بردن وەرەو خی و خووییگ کە خوەیان لە ناوی و پیەو زندگی کردن، وەگ، گەن نشان دان گوورانی و هەڵپەڕکی.
لە ماوەییگ نزیک وە سی ساڵ فشار و تەوژم دینی لە لاییگ لە لایەن حکوومەت ئیران و دەزگایەیل ڕاگەیاندن و لە لاییگ ترەگ لە لایەن مەلا و ماموساگانەو، تویەنست دید و نگای بەشیگ لە مەردم ناوچەی دەیشت زەهاو و سەرپوڵ زەهاو و دەوروبەری بگووڕید و دید و نگاییگ ترەگ ئەڕایان دروس بکەید. کەسانیگ وەگ عەزیز وەیسی، لە ناو مەردم جاف وە "لۆتی" ناسریان و وشەیەیل " بەیت و بالوورە ژەن یا بیژ" وە باریگ مەعنایی گەنەوە ئەڕایان وەکار بردن. وە چوونکە هوش و هوشیاری مەردم ئیمە لە لایەن مەلا و مزگەفتەگانەو کونتروڵ کریا، جوورە داستانەیلیگ (فڵان کەس واز لە بەت و بالوورە هیناس و تەوبە کردیە) لە ناو مەردم باو و بڵاو کردن کە ئەگەر خودا وەپیان ڕەهم(ڕەحم) بکەید، مەبەستیان گوورانی بیژەیل و "لووتیەگان" بی، ئیانە لە ئاخرەو تەوبە کەن. ئیە بەس موسیقیش نەوی، بەڵکە تەئسیر لەسەر تواو بەشەگان ترەگ ژیان مەردم بی، تا جاییگ کە دید و نگاییگ خراو پڕ لە عەیبە و شوورەیی لە هونەر و هونەرمەند ئەڕایان دروس کردووی.
وەرجە باس و هەڵسەنگاندن پیگەی دین و زوان لە زاراوەیەیل سورانی و جافی و کەلهوڕی، خاسە ئاماژە وەیە بکەم کە کەسانیگ لیکووڵینەوە لە پەیوەندی زوان و دین کردنە و ئیە وەگ باوەتیگ زانستی لیکووڵینەوە لەسەری کرییدن[١٢]. کەسانیگ باوەتەیل زوان دین، وە پەیوەندی زوان و دین جیاواز کردنە و نوویسین لەسەری نوویسانە[١٣]. هەروەها من لەیرە توام ئاماژە وە باسیگ ترەگ بکەم کە ئەڕام بەهادارە، ئەوەش زوانیگە کە دینی کریاگە. لە باس زوانیگ دینی کریاگ، توام باس ئەو هەوڵەیلە بکەم کە توان زوانیگ دینی بوود، وەگ نزام جمهوری ئسلامی کە وە لیکووڵینەوەیل زانستی و حەوزەیەیل علمیە و سانسوور کردن، تەڵاش کەید زوان فارسی زوانیگ ئسلامی بوود[١٤].
زوان دین؛ هەر دینیگ ئەدەب زوانی خاس خوەی دیرید، وەگ نوویسریاگەگان عبری ئەڕا یەهوودیەیل، قورئان عەرەبی ئەڕا موسوڵمانەیل، سانسکریت ئەڕا هندوەیل، کە ئی ئەدەبەیل زوانیە وردە وردە بینەسە فەرهەنگ مەردمەیلیگ و تەشەنە کردیە ناو زوان و فەرهەنگەیل ترەگ و لە ناو هەر مەردمیگ (وە نسبەت شیکاری و تەفسیرەگانیانەو لەو دینە) جوورە کەسایەتیەیلیگ دروس کردیە. لە لیکووڵینەوە و باوەتی کردن باس زوان دین و پەیوەندی وە زوانەو، لیکووڵەرەیل توان بزانن چووی دین وەگ ئەدەب و باوەڕیگ لە زوانیگەو چوود ئەڕا زوان مەردمەیل، وە چەنی تەئسیر وەبان ژیانیان دروس کەید و ئی پەیوەندیە بناسن؟ ئی باوەتە باوەتیگە لە حاڵ گەرا سەنن[١٥].
مزگەفت "قادر الحسینی" تەنها مزگەفت مەردم جافی بیژە لە شار سەرپوڵ زەهاو کە وتارەگانی وە زاراوەی جافی خوەنید. هەروەها مزگەفتەگان شارەیل سەلاس باوەجانی و جوانڕوو و ڕوانسەر وە جافی وتارەگانیان خوەنن، کە نشانەییگە لە توانایی و تیکەڵ بووین ئی زاراوە وەگەرد ئەدەب ئسلامی و زوان عەرەبی.
فرەییگ لە کەسایەتیە دینی و ئەدەبی و سیاسیەگان کورد لە ڕووژهەڵات و باشوور کوردستان وە زاراوەی سورانی و وە ژیرخانیگ پەروەردەیی ئسلامی سونی گورە بینە و هەر ئیە بیەسە هووی ئیە کە سورانی وە جووریگ بوودە زوانیگ دینی- سونی کریاگ. فرەییگ لە شاعران کڵاسیک کوردی شعر دینی وە کوردی و عەرەبی دیرن. لە پاریزگایەیل(ئوستان) سلیمانی و هەولیر کە ناوەند چالاکیەیل کورد و کوردایەتی بینە، فرە فرە مزگەفت دیرید و مەلاگانیان گشتیان وە جافی یا سورانی وتارەگانیان خوەنن.
شار سەرپوڵ یەک مزگەفت ئەڕا شیعەگان داشت (مسجد صاحب الزمان) کە ئەوەیش وەراورد وەگەرد مزگەفت سونیەگان فرە چالاک نەوی، جاییگ بی ئەڕا مەراسمەیل مانگەیل عاشوورا و موحەڕەم و کووبووینەوەگان، کە حس و حاڵیگ ئیرانی- فارسی داشت و ئیەش لەوەر ئیەبی کە فرەییگ لەو کەسانە کە هات و چووی ئەو مزگەفتە کردن لە کارمەندەیلیگ ئداری بین کە لە شارەیل ترەگەو هاتووین.
نەگ تەنیا سەرپوڵ، بەڵکە کرماشان و ئیلام و لوڕستان و تەواو ئەو ناوچەیەیلە کە وە لەکی و لوڕی و کەلهوڕی قسە کەن و بەشیگیان شیعە مەزهەبن، مزگەفت فرە کەم دیرن و ئەوانەش کە دیرنەی زاراوەیل لەکی و لوڕی و کەلهوڕی لە وتار و خوتبەگانیان وەکار نیەچوود. تواو ئەو ئاخونەیلە کە هاوردنە یا پەرورەردەیان کردنە ئەڕا چالاکیەیل دینی، وە فارسی قسە و وتارەگانیان ئوویشن یا نوویسن.
لە ماوەی دویای شووڕش پەنجا و هەفت، وە سیاسەتەیل فەرهەنگی، حکوومەت ئیران لە هەر شاریگ مزگەفتیگ فەرمی و ئمام جومعەییگ فەرمی (وەگ نوینەر هەڵبژیردریای لە لایەن ڕەهبەری جمهوری ئسلامی) ئەڕا مەرکەز ئوستان ئەو شارە دانریاس کە هەفتانە وتار دینی سیاسی خوەنید.
ئەگەر لیکووڵینەوە لەسەر پەرەسەندن مەدرەسە دینیەگان لە ناوچەگان ئیلام بکرییدن، ئیە ڕووشنەو بوود کە حوزەگان علمیە لە ئیلام میژووییگ دوویر و دریژ نەیرن، بەڵکە گەڕیدەو ئەڕا دویای شوڕش گەلان ئیران. لەی ماوە تەڵاش کردنە کە بنەواییگ فارسی- شیعی لە ناو مەردم دامەزرنن و ڕیشەداری بکەن[١٦].
مەلاگان و ئاخونەگان لە ڕی نەوە و نەچەگان مەردم جاف و لەک و لوڕ و کەلهوڕەو کەسایەتی و خی و خووی خوەیان دەنە ئی مەردمە. وە گجاریگ وەی قسیە یا ئستدلالەو کە دین هەدەف و زوان وەسیلەس، زوان و ئەدەب خوەیان بڵاوەو کەن.
لە کووتایی
لەی نوویسینە باس دو خاڵ دیاری کریاس، ئەوەڵ ئی باوەتە کە زاراوەی کەلهوڕی وەگ زاراوەی جافی یا سورانی، دینی کریاگ نیە و هەرما پیکهاتەی هیچ دینیگ و هیچ ویر و واوەڕیگ لە خوەی نەگرتیە و ڕیشە نەکردیە و هیچ دینیگ نەتویەنستیە خوەی لە ناوی جا بیەید.
خاڵ دووم ئیە کە شایستەس لیکووڵینەوەیەیل زوانی (دەنگ و وشە و ڕستە و مەعنایی، کوومەڵایەتی و میژوویی و دەرووینی) لەسەر ئی باوەتە بکریدن تا ئی باوەتە زیاتر بوودە قسە و گووڕەپان وت و ویژ، تا ڕووشن بوود کە ئەڕا دین ئسلام و تکست عەرەبی زەحمەتە لە ناو زاراوەی کەلهوڕی جی بگریت؟ تا بزانیم ئەڕا ئاخونەیل و حەوزە علمیەگان فارسی کردنە زوان مزگەفتەگانیان و بی گووین لە هەنا لەکی و لوڕی و کەلهوڕی؟ تا بزانم کە ئەگەر زاراوەی کەلهوڕی تون و تووڵە وەگەرد زوان عەرەبی و دین ئسلام، وەگەرد ویر و واوەڕەیل و زوان و ئەدەبەیل ترەگ چووینە؟.
وە ویر و واوەڕم دونیای کەلهوڕی ئەگەرچ لاوازی کردنە و نیەیلن پەیوەندی وەگەرد دونیای دەروە بکەید و وجود خوەی دەربوویڕید، بەڵام لە ڕووی دەرووینی و تواناییەو ئامادگی فرەییگ دیرید ئەڕا دروس کردن پەیوەندی وەگەرد دونیای دەوروبەری. خاس ئیەسە مەردم کورد بەها بیەنە زاراوەیەیل لەکی و لوڕی و کەلهوڕی و بیلن کەسایەتی لەک و لوڕ و کەلهوڕ وە زاراوەی خوەیان بانە قسە. چوونکە ئاخونەیل و دەسڵات جمهوری ئسلامی وە زوان فارسی کەسایەتییگ فارسی بەخشیدە ئنسان کورد و کەسایەتی لەک و لوڕ و کەلهوڕ لە وجود خوەیان دوویرەو کەید.

عەباس موحەممەدی
_________________________
١. ئی وشەیەیل خواروە تویەنید هاوکاری لە خاس خوەندن ئی باوەتە بکەید.
بەین لە سورانی/ وەین لە کەلهوڕی.
بەر لە سورانی/ وەر لە کەلهوڕی.
هانە لە سورانی/ هەن، هان لە کوردی باشوور.
توندی لە سورانی/ تونی لە کەلهوڕی.
لە ئاستی لە سورانی/ لە حەنای لە جافی/ لە هەنا لە کەلهوڕی.
بێ گوێن لە سورانی/ بی گووین لە کەلهوڕی.
توند و تۆڵ لە سورانی/ تون و تووڵ لە کەلهوڕی/ تون و تۆڵ لە جافی.


[١] https://www.mosalingua.com/en/the-character-of-languages/
[٢] https://newrepublic.com/article/117485/multilinguals-have-multiple-personalities
[٣] https://www.economist.com/blogs/prospero/2013/11/multilingualism
[٤] https://www.psychologytoday.com/us/blog/life-bilingual/201111/change-languagechange-personality
[٥] http://neginzagros.com/News/Details/2344
[٦] http://www.iranicaonline.org/articles/lori-language-ii
[٧] http://www.yageyziman.com/zimannase_J_Shexulislami.htm
[٨] https://inayahkurniaastuti.files.wordpress.com/2014/01/introduction-to-linguistic.pdf
[٩] https://www.researchgate.net/publication/291696802_Language_Varieties_of_the_Kurds
[١٠]http://www.personal.psu.edu/ejp10/blogs/thinking/2008/04/macrolanguage-vs-dialect.html
[١١] http://www.raman-media.net/235/r21.pdf
[١٢]https://www.researchgate.net/publication/291212783_Language_and_religion_as_a_sociolinguistic_field_of_study_some_introductory_notes
[١٣] https://www.researchgate.net/publication/283723882_Language_and_Religion_Linguistic_Religion_or_Religious_Language
[١٤] http://hekmatac.ir/new/index.php/2016-02-22-13-51-17/643-2017-11-12-16-38-15
[١٥] https://www.acampbell.org.uk/essays/skeptic/language.html


زوان داڵکی ١٢

بگه‌رێوه‌|ئەم بابەتە 117 جار بینراوە| بینێره‌| چاپ
Facebook| My Yahoo| Twitter| google




start|copyright © 2009 kdpmedia.org|contact