. . . .


22 Apr 2018

زوان داڵگی (١١)


عەباس محەممەدی
پەیوەندی دین و زوان چەس؟ پەیوەندی دین یاری و زاراوەی هەورامی و کەلهوڕی چەس؟ چە هاتیە لە کتاو پەیڕەوەیل دین یاری و چووی کار لەسەر باوەڕدارەیلی کەید؟ ئایا مەردم کەلهوڕی زاراوە گشتیان سەر وە دین یاریین؟ دین ئسلام چ دەور و پیگەییگ دیرید لە زاراوەی کەلهوڕی؟ ئاغا سەید نەسرەدین چ پیگەییگ لە ناو مەردم ئەهل حەق یا یاری دیرید؟ ئەهل حەقەیل کیین؟ غەڵخانیەیل کیین؟ مەردم گووران کیین؟ گاور، گەور، گەبر چەس یا کیە؟ کاکەیی و کاکەییەیل کیین؟.
ئیانە گشتیان پرسیارەیلیگە کە ئەگەر بتویەنیم وە دویایان بچیم و جواو ئەڕایان بدووزیمەو و بکەیمەیە قسە و باس و گەشە و گەرا بیەیمە پیان، تویەنید هاوکاریمان بکەید ئەڕا ناسینمان لەسەر خوەمان و بیشتر بەیتەمان ئەڕا ویر کردن. هەروەها وە ئی پرسیارەیلە و لیکووڵینەوە کردن لەسەریان، ئاماژەییگ ڕووشن بوود وەیە کە چووی زوان و ژیان مەردم ئیمە شڵەژاوی و شپرزەیی لە ناوی دروس بیە و گووڕیاس و دەسڵات جمهوری ئسلامی ئیران و فەرهەنگەیل ترەگ زاڵ بینە وەسەر ژیان و گوزەران مەردم.
ئەڕا کردنەوەی ئاغازیگ وە چووینەناوەوە ئەڕا پرسیارەگان و هەڵخزاندن و هەڵخستن پرس و باس ترەگ، باس لە س وشەی کوردی کاک و سان و پەرمین کەم.

کاک

وشەی کاک وشەییگە کە فرە فرە لە ناو مەردم کورد وەکار چوود و ڕووژ و چرکە نیە کە ئی وشە وەکار نەوریدن. کاکە لە ناو مەردم ئەڕا ئحترام و ڕیز وەکار چوود. هەروەها تویەنید ئەڕا برای گەورە وەکار بورید. لە ناوچەیەیلیگ لە کرماشان ئەڕا باوگ وشەی کاک وەکار بەن. وشەی کاک لە فرەییگ لە فەرهەنگە کوردیەگان هاتیە و گشت چین و دەسەیەیل مەردم ئی وشە وەکار بەن و تایبەت وە دەسەییگ نیە.
لە هەر دین و ویر و واوەڕیگ، لە هەر نەتەوە و چین و دەسەییگ لە مەردمەگان لە کوونەو تا تازە، وە ناونشانەیل جووراوجوور بانگ یەکترەگ کردنە. ئەڕا نموینە لە ناو مەردم دیندار موسوڵمان وشەی برای دینی وەکار بەن کە ڕیشەییگ ئسلامی دیرید. لە ناو چەپەگان وشەی ڕەفیق وەکار بردنە ئەڕا دەربڕین ئەو بارە دونیایی و دونیابینیە کە هالە ناو زوان و ئەدەبیان. یا لە شار سەرپوڵ شنەفتمە لە کەسانیگ کە کەسیگ وە (مەشەی) بانگ کردنە. مەشەی لە مەشهەدی هاتیە ئەڕا کەسیگ کە چیە ئەڕا زیارەت مەشهەد، وەگ حاجیەگان کە بووینە حاجی وەختیگ چنەو ئەڕا وڵات خوەیان. هەروەها وشەیەیل شیخ، بەگ، کویخا، ماموسا، مەلا، سەید، ڕووشنویر و ئەوەگان ترەگ داشتیمە کە باس لە پشت و ڕیشە یا ویر و واوەڕ کەسەگە کردیە.
هەرچەن وشەی کاکە فرە فرە سادە دیارە، بەڵام بانگ کردن وە کاک و کاکە تویەنستیە کە تەئسیر گورەییگ بکەید لەبان مەردم ئیمە. هەر جاریگ بانگ کردن کەسیگ وە کاکە تویەند پرژییگ (پرشێک) لە هەست و ئحساس کوردی بوەشنید.
وە ڕەچاو گرتن ئیە کە ئیمە زانیم لە شارەگان ئیران و ئەراق مەردم فارس و عەرەب زانن کە کاکە ئەڕا ناسین و ناساندن مەردم کوردە، وە ویر و ژیرم وە هووی ئیە کە کاکەییەگان باشوور کوردستان - ناویگ ترەگ ئەڕا پەیڕەوەیل دین یاری- لە سنوور عەرەب بینە و عەرەبەگان زانستنە کە ویر و واوەڕ دینی خوەیان دیرن، وە کاکەیی بانگیان کردنە.
بووت ئاماژە وەیە بکەم کە دەسەییگ لە ناو و ناونشانەیل سەرچاوەییگ فەرمی (ڕەسمی) نەیرید و لە ناو خود مەردم ئی ناونشانەیلە دروس بیە و وەکار چیە و سەپاسە سەریان. یەعنی دین ئسلام مەردم کورد وە کاکەیی بانگ نەکردیە.
لە ئیران ناونشان ئەهل حەق ئەڕا یارسانەگان وەکار بەن، کە ئیەش وەگ عەرەبە موسوڵمانەگان هاتگ لە نگایانە کە لە ویر و واوەڕیان سەرچاوە گرتیە. ئاخونەگان شیعەی ئیران پەیڕەوەیل دین یاری پەیوەند وە مەزاهب و فرقەیەیل ئسلامی دەن کە لە ناو شەخسیەتەیل ئسلامی دروس بینە، وەگ سوڵتان سەهاک (اسحاق) کە ڕەگ و ڕەچەڵەکی پەیوەند دەن وە ئمامەیل شیعەو.
بەڵام مەردمیگ کە وە پەیڕەوان دین یاری ناسریەن، هەرجووریگ کە لە کتاو سەرئەنجام هاتیە، خوەیان وە یاری ناسن و فرە جار شنەفتیمە کە ئوویشن مەردم یارسان.

سان

هەرجووریگ ئیمەی کورد وە هووی ئیەو کە دەسڵات ناوەندی نەیاشتیمە و هەمیشە لە شەڕ و شوڕ و ئاوارەیی بیمە، نەتوانستیمە کە وە وردی و وریایی تاریخ و زوان و ئەدەب خوەمان بپاریزیم. ئیتر هەرچ لە زوان و فەرهەنگ و ئەدەب داشتیمە، داگیرکەرەیل یا لە ویرمانی بردنە، یا بردنەسەی ئەڕا خوەیان، یا ئەگەر نەبردنەسەی، لە لای خوەمان ناشیرن و گەنی ناساندنەسەی.
لەیرە خاسە چەن نموینە باس بکەم؛
دایین بەشیگ لە خواردن لە وەخت شام لە ناو مەردم کورد باو بی، مەردم ئاگادار یەکترەگ بین، حاڵ و ئەحواڵ یەکترەگ پرسین. بەڵام وەداخەو ئی ڕەسمە لە ناو مەردم نەمەنی. هەروەها دەست مووچان کوردی کە ماچ کردن دەست یەکترەگ بی و باس لە ڕادەی ڕیزگرتن و قەدر و قیمەت مەردم لە ناو یەکترەگ بی، ئەویش لە ناو مەردم نەمەنی. لەو چشتەیلە کە فارسەگان بردنەسەی ئەڕا خوەیان و وە فارسی ناساندنەسەی، دو وشەی سان و مان بینە کە ڕیشە لە زوان و ئەدەب کوردی دیرن و فارسەگان وە پاشگر زوانی خوەیان ناسننەی. وە لەو چشتەیلە لە لای مەردم وە گەنی ناساندنەی، دوینە یا ترخینە بی. ئیقەرە وەتن نەخوەشی تێرید و پیسە، لە نوای چەو مەردم کورد ناشیرنی کردن. بەڵام دوینە نەگ تەنیا پیس نیە، بەڵکە خواردنیگ فرە خوەشە ئەڕا گشت وەرزەیل ساڵ. هەروەها هەڵپەڕکی کوردی کە وە کوو و شان وە شان و دەس لە ناو دەس کرید، لە لای فارسەگان وە - رقص کردی- ناسنەی، فرە جوک و قسەی ناشیرن دروس کردن کە کوردەیل لە هەرجاییگ و هەر بارودووخیگ جەم بن شرووع کەن وە هەڵپەڕکی!. بەڵە، شادی و خوەشی کوردی تایبەتیە، ئەوەڵ ئیە کە ناوی ڕەقس نیە، ناوی هەڵپەڕکیە، دووم ئیە کە جووریگ تایبەتی لە - Line Dance – کە دەس خەنە ناو دەس یەکترەگ. وشەی هەڵپەڕکی نشانەییگ لە هیز و خواست ژیان و خوەشیە کە هالە ناو ئەدەب و فەرهەنگ کوردی. بەڵام ڕەقس فارسی دەس لە ناو دەس و شان لە شان یەکترەگ نیە، بەڵکە نزیکە لە – Solo Dance – یا ئەو جوورە ڕەقسەیلەسە کە کەس وە جیا خوەی دەرخەید.
کوردسان، یارسان، تاقوسان، خوراسان، دارسان، هەڵسان. ئیانە وشەیەیلیگە ئەڕا ناسینەوەی وشەی سان.
یارسان پیک هاتیە لە دو وشەی یار و سان. یار مەبەست دین یاریە. بەڵام وشەی سان وشەییگ نیە کە فرە قسە لەسەری کریاوود.
لە زوان و ئەدەب فارسی باس لە دوگلە پاشگر ستان و سان کردنە، کە فرە ئەڕا جا و مەکان وەکار چن. وە لەی دوگلە، پاشگر ستان فرە وەکار بریاس، وەگ دبستان، گورستان، بیمارستان. هەروەها ناو شارەیل (استان) وەگ خوزستان، کوردستان. وە ناو وڵاتەیل وەگ کردستان، پاکستان. وە وەرزەیل، تابستان و زمستان. پاشگر ستان لە ناوەندەیل زوانەوانی جەهانی وە پاشگریگ فارسی ناسریاس. بەڵام لە زوان فارسی ئاماژەییگ ڕووشن وە پیگەی پاشگر سان نەکریاس. مەبەستم ئیەسە کە سان لە ئەدەب ڕووژانەی مەردمیان کەم وەکاری بەن. بەڵام لە فەرهەنگەیل فارسی سان وەگ وشەییگ جیا لە پاشگر بووین هاتیە و هەڵگیراس، وە مەعنای شیوە و ڕەوش. هەروەها لە زوان فارسی وشەی (بسان) دیرن کە لە ب و سان پیکهاتیە، وە مەعنای لیکچوو یا لەوینەی چشتیگ.
لە دەم و زار مەردم کرماشان و دەوروبەری پاشگر ستان وەکار نیەچوود. ئیمە ئی پاشگرە هاتگ لە زوان فارسی ناسیم، وەگ وشەیەیل (استان، شهرستان) وە تواو ئەو ناوەیلە کە ستان هالە دویایان. بەڵام وشەی سان لە دەم و زوان مەردممان دیریم، وەگ وشەیەیل یارسان، بوویسان، تاقوسان، گووڕسان، دارسان، تاوسان، زمسان، هەڵسان، ئاوسان. ئیمە نیەویشیم طاق بستان، ئوویشیم تاقوسان. شنەفتمە وەختیگ مەردم کرماشان ئوویشن چم ئەڕا (استان کردستان) ئوویشن چم ئەڕا کوردسان، نیەویشن کوردستان.
بەڵام لە باشوور کوردستان ئیە ئەڕایان وە تواوی جی گرتیە کە بوویشن کوردستان و پاشگر ستان وەگ پاشگریگ کوردی ناسنەی. وشەیەیلیگ وەگ دارستان، گوڵستان، گۆڕستان لە زوان مەردم باشوور کوردستان شنەفتمە.
لە وشەی - English - و - England - - Ish - پاشگرە و - Land - وشەییگە، کە هەرکامیان مەعنای جیا دیرید. ئیش لە ئنگلیش یەعنی وە شیوەی یا ڕەوش ئنگلیسی. هەروەها ئەڕا سویدیش، پولیش، ئایریش. لەند وە مەعنای زەوی و خاک تێت. ئنگڵەند یەعنی خاک ئنگلیسیەیل.
وە ویر و واوەڕم، هەرچووینیگ وشەی زوان ئەڕا زوان ناو دەم و زوان ئەڕا سیستمیگ ئاڵووز لە نشانەگان و وشەگان وەکار چوود، هەروەها سان ئەڕا چەند مەعنا، جا و مەکان و خاک، لیکچووین و یەکبووین چشتیگ، وە هەروەها ئەڕا خی و خوو یا شیوە و ڕەوش وەکار چوود.
ئەگەر سان وە مەعنای شیوە و ڕەوش بوود، وەگ ئیش لە ئنگڵیش، یارسان یەعنی وە سان یاریەیل. کوردسانیش جووریگ ژیان کردن و ڕی و ڕەوش زندگی کردن و خی و خووییگ تایبەتی داشتن و جەهانبینی و ناسینیگ تایبەتیە لە دونیا.
لە بەرنامەییگ تلویزیونی ماموسا ناسر ڕەزازی وەختیگ باس یارسان کرد، سان وە خوەر مەعنا کرد و وەت یارسان یەعنی یارەیل خوەر. ئەگەر وشەی سان هاومەعنای - Sun - لە زوان ئنگلیسی یەعنی خوەر بوود، یەعنی ئی وشە لە لای ئیمەو چیە ئەڕا لاتین و زوان ئنگلیسی.

بەڵگەی ئی قسیە چەس؟.

ڕووژ یەکشەمە لە زوان ئنگلیسی - Sunday - ڕووژ پشووە کە بوودە ڕووژ سان - Sun -. وە ڕووژ دوشەمە - Monday - ڕووژ ئاغاز بووین هەفتە ئەڕا کار کردن لە - Moon - یەعنی مانگ هاتیە. ئی قسە کریاس کە خوەر -Sun- پەرەسی لە ئایین میترایی چیە ئەڕا مەردم ڕووژئاوایی. ڕووژ خوەر، ڕووژ پشوو بیە ئەڕا پەرستن خوەر وەگ خودا. بەڵام خود مەسیحیەگان ئی قسە قەبوول نەیرن و نەگ تەنیا یەکشەمە و دوشەمە، بەڵکە ڕووژەگان ترەگ هەفتەش پەیوەند وە یەکیگ لە هەسارەگان ترەگ ئاسمان دەن.
لە ئیران ناو شار خوراسان وە سان تواو بوود. خوەر لە خوراسان، وەگ خۆر لە کوردی سورانی ئوویشرید یا خوەنریدەو. لە فەرهەنگەیل فارسی مەعنای خوراسان ئەڕا جاییگە کە خوەر وەلی بەرزەو بوود، جاییگ کە خوەر وەلی دەرکەفید و دیار بوود. هەروەها لە کوردی وشەی هەڵسان دیریم، کە سان لەیرە پاشگر نیە، بەڵکە چاوگ یا (مصدر) ەگەس، وەگ هەڵفڕین کە چاوگ لەیرە فڕینە. هەڵسان یەعنی هیز گرتن، لە جا بەرز بووین، پەیدا بووین، دەرکەفتن.
ئەگەر دووبارە بچمەو ئەڕا وشەی یارسان، مەعنای یارسان بوودە جاییگ کە یارییەیل تیای سەرهەڵدان و دەرکەفتن، یەعنی ناوچەیەیل داڵاهوو و هەورامان.
ئی پرسیارە دروس بوود کە ئەڕا وەختیگ کەسیگ باوەڕدار وە دین یاری بوود ئوویشنەپی ئەو کەسە یارسانە؟. لە جواو بووت بوویشم کە بڕیگ لە خود مەردم سەرچاوەی فرە لە هەڵە زوانیەگانن. قسە کوردیەگە هەس کە ئوویشید نەزانیگ کوچگیگ خەیدە چاڵیگ ئاو و سەدگلە عاقڵ نیەتویەنن دەریبارن، ئیەش داستان دەم و زوان بڕیگ مەردمە. شنەفتیمە ئوویشن، فڵان کەس ئسلامە یا فڵان کەس مەسیحە. ئەو کەسە ئسلام و مەسیح نیە، بەڵکە واوەڕدار وە ویر و واوەڕەیل ئسلام و مەسیحە.

پەرمین

ئیمە وشەگان کاک و کاکە فرە شنەفتیمە و زانیم کە چەنی بار مەعنایی دیرید ئەڕامان، هەروەها ئیەش دوینیم کە پاشگر ستان هاتیەسە ناو زوان کوردی و ڕی و جی خوەی گرتیەسەو و سان نیاز وە ناساندنیگ تایبەتی دیرید، بەڵام ئەگەر باس وشەی پەرمیان بکەم، چە دێت وە ویر و هووشمانەو؟ کەی بی دویا جار ئی کەلەمە شنەفتمە یا شنەفتیمە؟. ئەڕا ئی وشە ئیتر وەکار نیەچوود یا نەمەنیە لە دەم و زوان مەردم؟.
پەرمین، پەرمیان، ئەپەرمم، ئەپەرمیت، ئەپەرمن، وشەیەیلیگ کوردیە نزیک وە مەعنای لێڕابینین لە سورانی. نموینە، کەسیگ ئوویشید م پەرمم وە خوەمەو داوای چشتیگ لە فڵان کەس بکەم. لە سورانی، من لە خۆمدا ڕائەبینم داوای چشتێک لە فڵان کەس بکەم.
نزیک وە بیست ساڵ پیش سەردەمیگ کە داگام هەرما لە ژیان بی ئی وشە لە دەم مەردم شنەفتمە. دەورانیگ بی کە مەردم لە دونیای کوردەواری ژیان کردن و لەوساوەو من ئیتر ئی وشە لە دەم هیچ کوردیگ نەشنەفتمە.
ترس و نگەرانی ئیە لە ناو ڕووشنویرەیل کورد هەس کە لە ناو چووین و وەکار نەوردن وشەیەیل کوردی توانید ئاماژە وە تواندنەوەی فەرهەنگی و زوانی بوود. من قەبوول دیرم کە شەڕەگان و داگیرکاریەیل و ئاوارەییەیل کە زوان و فەرهەنگ مەردم لەناو بەید، تویەنید تا ڕادەییگ بوود کە وە تواوی زوان و فەرهەنگ مەردمیگ خاک و خاپووڕ بکەید، بەڵام لە نگاییگ ترەگەو وختیگ پەیوەندی(مەبەستم لە پەیوەندی گشت هەڵسوکەوتەگان ئنسانەیلە وەگەرد یەکترەگ، لە دوسی تا دوژمنی) لە بەین ئنسانەگان دروس بوود، لاچین و فەرامووش بووین و وەکار نەوردن وشەییگ یا دەسەییگ لە وشەگان و وەرگرتن و وەکار بردن دەسەییگ ترەگ لە وشەگان تویەنید چشتیگ سروشتی بوود. کەسانیگ وە زوور یا ڕازی، وە ناو دین یا وە ناو فەلسەفە، وە ناو تازەگەری و هەر نازناویگ ترەگ، وە هیز و ویر و ئرادەی خوەیان، زوان و ئەدەبیان، یا جەهانبینی و فەلسەفەیان زاڵ کەن یا بەخشنەیە مەردم ترەگ.
ڕووژیگ وەگەرد کاوراییگ ئنگلیسی نیشتوویم قسیە کردیم. لە حاڵیگ کە کتاو فەرهەنگ ئنگلیسی ئۆکسفۆرد وە دەسیەو بی، لە حس و حاڵیگ لە خەیاڵ گوزەشتە، گلایە کرد، وەت ئیمە وشەی فرە قەشەنگ - Copious - دیریم بەڵام مەردم ئیمە وەکاری نیەوەن.
گلەییەگەی لە مەردم خوەیان بی کە گووڕان فرە لە زوان و زاریان دروس بیە و فرە چشتەیل ئنگلیسی لە دەس دانە. ڕاسیش وەت، نەگ تەنیا ئەو کاورا، بەڵکە فرەییگ لە مەردم ئنگلیس داب و نەریتەیل و ویرەوەریەیل کوون ئەڕایان موهمە و خود ئنگلیسیەیل دەس گەورەییگ لە تومار کردن و هەڵگرتن(ئەرشیف کردن) زانیاریەیل ژیانیان دیرن. بەڵام کەسانیگ کە دەسڵات سیاسی و فەرهەنگی وڵات هالە دەسیان، زانن وڵاتیان هالە ناوەڕاس پروسەی وە جەهانی بووین و تیکەڵاویەیل فەرهەنگی و پەیوەندی وە چشتیگ فرە موهم زانن و زوانیش وەگ ئاڵەت گورە و بنەڕەتی ئی پەیوەندیە وەکار بەن. ئنگلیسیەیل وشەی - Adventure – فرە خوەش دیرن. دوس دیرن خوەیان بیەن لە قەرەی چشتەیلیگ کە ترس و دڵەڕاوکی هالە ناوی. هەروەها لە بابەت و بوار زوانیش، تویەنم بوویشم نگایان ئەڕا زوان و فەرهەنگ وەگ خاک و سنوورداربووین نیە کە خوەمان و خوەیان بکەن، بەڵکە وە شیوەییگ پراگماتی - Pragmatic - وەگەرد پروسەی زوان و زندگی جووڵن. ئەڕا ئنگلیسیەیل زوان وەگ ئاو دەریا ڕەهاس و سنووریگ نەیرید. چن ئەڕا وڵاتەیل ترەگ و مەردم ترەگ بەنە ناو دونیای ئنگلیسی خوەیان و هەوڵ ئیەدەن کە وشەگان قەبوول بکەن و جای بیەن لە ناو زوان خوەیان بە بی ئیە کە چووراچیوەی زوانیان بکەفیدە مەترسییگ.
بەڵام ئەڕای ئیمەی کورد، وەداخە وە هووی ئیە کە کورد هەمیشە کردنەسەیە ژیردەسە و خاکی داگیرکراو بیە، نەگ تەنیا پەیوەندییگ دروس و حساوی وەگەرد دونیای دەوروبەرمان نەیاشتیمە، نەتویەنستیمە لەناو خوەمان دوسی و هاونشینی قەوییگ دروس بکەیم. هەر ئەڕا ئیە وشەی پەرمین و خەرواریگ وشەی ترەگ لە دەم فرەییگ مەردم نەمەنیە و لەی ماوەی ساڵان گوزەشتە، خەمخوەرەیل زوان و فەرهەنگ کوردی لە ترس ئیە کە زوان کوردی فەرامووش نەود( کردەییگ دژ وە داگیرکەرەیل زوانی) تەڵاش کردنە کە وشەگان کوردی کوو بکەن و چەندها فەرهەنگ کوردی وەبەر بارن.
ئی دو پرسیارە ئەڕام دروس بوود کە چە جای وشەی پەرمین گرتیەسەو؟ چووی جای گرتیەسەو؟. وە ئی پرسیارەیلە کە، فەرهەنگ وشەگان چەس؟ ئایا چشتیگ وە ناو فەرهەنگ زندگ و وەرهینەر و فەرهەنگ مردگ دیریم؟ ئەڕا لە زوان فارسی و کوردی وشەی فەرهەنگ ئەڕا کتاو وشەگان هەڵبژیردریایە؟ ئایا ئیمەی کورد چەو لە فارسەگان کردیمە ئەڕا ئی کارە؟ ئایا ئی قسە ڕاسە ئوویشن فەرهەنگ وشەگان گووڕسان وشەگانە؟.
هەرچەن زانم ئی پرس و باسانە قسەی فرە هەڵگری و وەی بابەتە کوردستان نیەودە کوردسان و سانیش نیەودە خوەر، هەروەها مەبەستمیش ئیە نیە بوویشم پاشگر ستان کە لە زوان فارسی وەکار چوود بەها نەرید و ناشیرنە و سان وشەییگ کوردی قەشەنگە، مەبەستم ئیە نیە کە بوویشم هەڵپەڕکی کوویی کوردی خاسترە لە ڕەقس فارسی کە کەسەگان جیا دەرکەفن، یا بتوام بوویشم کە ئیمەش وەگ ئنگلیسەگان وە شیوەییگ پراگماتی چەو لە زوان و زندگیمان بکەیم، نە، من لە بەش یەکەم زوان داڵگی نوویسامە کە سەنگ تاریخیگ ڕەش لە نەزانی و نادانی و فەرامووشی و پوویچی لە سینە نیەم، چوونکە زانم وە ئاسار وەجا مەنی و خشت و وشە شکاوەگان ماد و ساسان و بابان شکوو و شەوکەت کورد زنگەو نیەود، نە، بەڵکە توام باس ئیە بکەم کە ڕیشەی سان و مان لە خاک و خوون کوردی ئیمە لە گوزەر کات و وەخت دووچار فرە فرە گووڕان و دەسکاری و دەمکاریەیل بیە و هەوین و مایەی هەڵسانیگ ترەگ لە ناومان لاواز بیە. لاوازییگ کە لە لاییگ چوودەو ئەڕا زوڵم و ستەم داگیرکەرەیل، وە لە لاییگ ترەگ خەم نەخوەری و لامسەلایی خود مەردم کورد، وە هەر ڕووژ ئی گووڕانە ڕی گەڕانەوە دژوارتر و سەختتر کەید ئەڕا زوان و زار و زاراوەییگ پاک و پاڵاو کریاگ.

کات (زمان) و زوان

لە دەوران تازە پەیوەندەیەگان ئنسانی کە بەش فرەی لە ڕی زوانە، گووڕانەیل فرە و خیرا لە زوان و زندگی مەردم دروس کردیە و وەگەرد خوەی باس و بابەتەیل زوانناسی و فەرهەنگی هاوردیە و گووڕانەیل زوانیش وە دویای خوەی بڵاو کردیەسەو. نموینەییگ بوویچگ، لە باشوور کوردستان و لە زوان کوردی کە حەرفەیل گژپچ دیریم، وە وڵات چین ئوویشن (صین) کە لە تلویزیونەگان عەرەبی ئی وشە هاتیەسە ناو دەم و زار مەردم کورد. وڵات چین لە لای خوەیان و لە تواو دونیا چاینا (China)س، بەس لە ناو مەردم عەرەب کە حروف گژپچ نەیرن بیەسە (صین).
لە لای ئیمە لە کرماشان و ئیلام و لوڕستان و ناوچەگان ترەگ ڕووژهەڵات کوردستان، جمهوری ئسلامی ڕییەیل پەیوەندی مەردم کورد دیاری کردیە و چاودیری کەید. لە لاییگ وە مەدرەسەگان و تلویزیونەگان و بڵاوکریاگەگان فشار تێرید ئەڕا کەم ڕەنگ کردن زوان مەردم و وە زوان کویچە و بازار ناسنیدەی، وەگ شەواڵ کوردی کە ئوویشنەپی شەواڵ خەو. وە لە لاییگ ترەگەو، زەمینە فرەتر ئەڕا فارسی نوویسان و فارسی بووین یا فارسی کردن هەموار کردنە.
لە دەورەی جمهوری ئسلامی فرەییگ لە گەورەگان نەتەوەیی کورد لە دەروەی وڵات وە دەس جمهوری ئسلامی شەهید بینە، وەگ دکتور عەبدولڕەحمان قاسملوو و دکتور سادق شەرەفکەندی. لە دەوران جمهوری ئسلامی هەزاران کەس کە داوای ماف نەتەوەیی و زوانی خوەیان کردنە، زندان چینە یا شەهید بینە یا ئاوارە کریاگن. لە ماوەی نزیک وە چل ساڵ دەسڵاتداری جمهوری ئسلامی هەزاران لە جوانەیل کورد ئاوارەی وڵاتەیل ئروپایی بینە کە ئیەش وە جووریگ ڕەشەکوژ کردن و تواندنەوەس.
کەسانیگیش لە نوویسەران کورد وەگ عەلی ئەشرەف دەرویشیان و ئبراهیم یونسی کە لە بارودووخیگ فارسی کریاگ گورە بین و وە زوان فارسی نوویسانە، ئی خاسیە ئەڕا جمهوری ئسلامی داشتن کە خزمەت وە ئەدەب فارسی کردنە. یا ماموسا هەژار موکریانی کەڵە پیاو شعر و ئەدەب کوردی، دویای ساڵەها ئاوارەیی وڵاتەیل عەرەبی وەختیگ ئاوارەی ڕی تهران بوود، لە کەرەج قەراری دەن و وە پیشنەهادەیلیگ، دەس کەید وە وەرگیڕان کتاوەیلیگ وەگ قانون و قورئان لە عەرەبی ئەڕا فارسی و کوردی، هەروەها کتاوەیل ترەگیگ لە فارسی و ئەڕا فارسی وەرگیڕید، کە تویەنم بوویشم گشت ئی کارەیلە وە خواست و خوەشی خوەی نەویە، بەڵکە لە ژیر فشار تەنیایی و داماوی و نەدارییگ بیە کە لە تهران لە ژیر دەست جمهوری ئسلامی دوچاری بیە.
جمهوری ئسلامی چالاکەیل بوارەیل جیاواز فەرهەنگی و سیاسی و کەسانیگ باس زوان و ماف کوردی کەن دەردسەر و سەختی ئەڕایان دروس کەید. کەسیگ وەگ عەباس جەلیلیان کە ئەهل کرماشانە، ئەڕا زنگ ڕاگرتن زوان کوردی کار لەسەر زوان و فەرهەنگ کوردی کردیە و بەرهەم وە کوردی نوویساس، وە چوونکە ئەڕا کارەگانی نیاز داشتیە سەردان باشوور کوردستان بکەید، حکوومەت جمهوری ئسلامی ئیران وە جورم سیخوڕی (جاسوسی) گرتنەی و زندانی کردن و لە ئازار و ئەزیەتی خستن، بەس لەوەر ئیە چیە ئەڕا باشوور کوردستان و پەیوەندی وەگەرد کەسانیگ دروس کردیە.
هەروەها وەگ کوشتن و گرتن مافخوازان نەتەوەیی، دەسڵات جمهوەی ئسلامی تەڵاش کەید ئەڕا سەرکوت کردن و تواندنەوە و ڕیشە کەن کردن زوان و ئەدەب دینی دینەیل مەردم کورد. هەر لە ئەوەڵ دەسڵات وەدەسگرتن خومەینی کە ساڵەیل کوشتن و قات و قڕی و دەربەدەری مەردم ئیران وە تایبەتی کورد بی، بنەماڵەیەیلیگ لە مەسیحیەگان و یەهوودیەگان لای ئیمە گشت چشتیان وەجاهیڵان و کەس نەزانست چە وەسەریان هات. کەسایەتیەیل سونی مەزهەب کورد کە دژ وە سیاسەتەیل خومەینی کە دژ وە مەزاهب و نەتەوەگان ترەگ بی قسە کردن، یەک لە دویای یەک کوشیان. ماموسا ناسر سوبحانی گرتن و شەهیدی کردن، کاک ئەحمەد موفتی زادە گرتن، زندانی کردن و لە دویاییەو وە هووی شکەنجەو شەهید بی. ماموسا فاروق فەرساد تەبعیدی کردن و دویایی لە دوویری وڵات شەهیدی کردن. وە لە ساڵ هەفتا و پەنج هەتاوی دەسیان چی وە شەهید کردن ماموسا موحەممەد ڕەبیعی.
هەروەها وەگ مەردم مەسیحی و یەهوودی و سونی مەزهەب، فرە شنەفتیمە کە پەیڕەوەیل دین یاری لە ئیران گیریاگن و زندانی بووین، یا وە هووی ئیە کە فشار و ناڕەحەتی ئەڕایان دروس بیە، خوەیان سوزاننە لە نوای ساختمانەیل حکوومەتی. جمهوری ئسلامی ئیران ڕوخسەت چالاکی دینی نیەیدە یاریەگان کە وەگ موسوڵمانەگان لە ڕووژ جومعە ئەوانیش لە جەمخانەگانیان وەگەرد یەکترەگ جەم بن. وە نەگ تەنیا ڕوخسەت نیەیدە پیان، بەڵکە هانیان دەیت کە دین و واوەڕ خوەیان بگووڕن و بووینە شیعە.
واوەڕدارەیل دین یاری کە یەکیگ لە کتاوە موهمەگانیان - سەرئەنجام- وە زاراوەی هەورامی_گوورانی نوویسریاس، خوەیان، هەر لە خانەقین و کرماشان تا ئیلام وە زاراوەی کەلهوڕی قسە کەن، کە جوورە سەرگەردانییگ دروس کردیە ئەڕا زندگ ڕاگرتن دینەگەیان. هەروەها شاریاگ نیە کە خود مەردم یاریش خواست ئیە دیرن کە کتاوەیل دینییان وە دەس مەردم نەکەفید. بەشیگ لەیە چوودەو ئەڕا سروشت دینەگەیان.

قسەی کووتایی

ئیمە زانیم کە زوان وە بەرهەم هینان و داهینان ژیان کەفیدە ناوی و بەردەوام بوود. ئەو کەسانەی کە وە زوان کوردی قسە کەن یا بەرهەمەیل هونەری، ئەدەبی، زانستی وە دەم و دەس کوردی وەبەر تێرن، یا هەرجوورە داهینانیگ کەن کە ڕوح کوردی لە ناوی بوود، ئەو کەسانە بووینە ناوەگان فەرهەنگ کوردی و ژیان بەخشنەپی. جار وا هەس یەک کەس وە کارەیل فەرهەنگی تویەنید وەگ قەڵاییگ لە نوای دەسڵات زاڵم بووسید. ئەگەر ئبراهیم یونسی لە شار بانە وە بەرهەمەگانی کتاوخانەی فارسی دەوڵەمەن کرد، لە دەوران تازە کەسانیگ وەگ عەتا نەهایی و فەڕوخ نعمەتپووڕ کورد شار بانە وە زوان کوردی چەندها کتاو لە ڕومان و داستان نوویسانە، کە فرە جای بەهاس لە گەرا و گەورە بووین ئەدەب و کتاوخانەی کوردی.

عەباس موحەممەدی

• لەی بەشەی زوان داڵگی لە جیات (کلمە) لە وشە کەڵک گریم کە لە زاراوەی سورانی وەکار چوود. ئیتر نیەویشیم کەلەمەی کوردی، ئوویشیم وشەی کوردی. هووکار وەکار بردن وشە و وشەیەیل سورانی لەی نوویسینانە ئیەسە کە زاراوەی کەلهوڕی بگەڕیدەو ئەڕا داڵگ گورەی خوەی، زوان گورەی کوردی، تا لەیە زیاتر لە زوان فارسی نەتویدەو. وە ویر و واوەڕم ئەگەر ئارام ئارام و وشە وە وشە بگەڕیمنەوە تویەنید سەرئەنجام خاسیگ داشتوود.
• هەروەها ئاشنای وەی چەن وشەی خواروەش تویەنید وە خاس خوەندن نوویسینەگان کومەک بکەید.
هیشتا لە سورانی/ هەرما، هەرمایا لە کوردی باشوور.
بە لە سورانی/ وە لە کەلهوڕی.
باوەڕ لە سورانی/ واوەڕ لە کەلهوڕی.
گەورە لە سورانی/ گورە و گەورە لە کەڵهوڕی.
ژیان لە سورانی/ ژیان و زندگی لە کەلهوڕی.
زیندوو لە سورانی/ زنی، زنگ، زندگ لە کەلهوڕی.
مردوو لە سورانی/ مری، مرگ، مردگ لە کەلهوڕی.
ئەبێت لە سورانی/ بووت لە کەلهوڕی/ باید لە فارسی.
من لە سورانی/ م ( میم بیدەنگ) لە کەلهوڕی/ من ( میم سەرە یا فەتحە دیرید) لە فارسی.
سێ لە سورانی/ س (بیدەنگ) لە کەلهوڕی/ سە لە فارسی.
هەرچۆن لە سورانی/ هەرچووین لە کەلهوڕی.
باشتر لە سورانی/ بیتر، بهتر لە کەلهوڕی/ بهتر (تاء سەرە یا فەتحە دیرید) لە فارسی.
گوشین، گوشار لە سورانی/ گوشین، فشار لە کوردی باشوور/ فشار لە فارسی.
لەو کاتەوە لە سورانی/ لەوساو، لەوساوە لە کوردی باشوور.
هەرچی، هەرچشتێک لە سورانی/ هەرچ، هەرچشتیگ لە کەلهوڕی.
• http://www.dibistan.blogfa.com/post/268
• http://www.bible.ca/7-Mithraism.htm
• https://ashrouten.com/about-ash/
• https://www.youtube.com/watch?v=E_Y3J6lJQfQ&feature=youtu.be
• https://www.kurdipedia.org/files/books/2017/98987.PDF?ver=131288701730228672
• http://www.akhbar-rooz.com/news.jsp?essayId=19296

زوان داڵگی
١٠

بگه‌رێوه‌|ئەم بابەتە 180 جار بینراوە| بینێره‌| چاپ
Facebook| My Yahoo| Twitter| google




start|copyright © 2009 kdpmedia.org|contact