. . . .


8 Apr 2018

زوان داڵگی (١٠)


عباس محەممەدی
خەنە چەس؟ ئەڕا ئیمە خەنیم؟ کەی ئاخر جار بی من خەنیم؟ لە کوورە بیم؟ کی من خەناند؟ چە من خەناند؟ جوورەگان خەنە چەس و چ کەلەمەیەیلیگ ئەڕا خەنین لە زوان کوردی دیریم؟. ئەڕا بڕیگ جار خەنین چوود ئەڕا ئنسان و بڕیگ جاریش ئنسان چوود ئەڕا خەنین؟ پەیوەندی خەنین و هوشیاری چەس؟ پەیوەندی خەنین و زوان چەس؟ پەیوەندی خەنین و زوان داڵگی کوردی چەس؟ چە باوگم خەناند؟ چە داڵگم خەناند؟ چە ئیوە خەننی؟ چە لایق خەنینە و چجوور خوەشییگ خەننیدەمان؟. خەنە و خوەشی خیزانی ئیمە چە بی؟ خەنە و خوەشی کوردی چەس یا چە بیە؟.
مەردم کوردیش وەگ قەومەیل ترەگ خەنین و جوورەگان خەنین لە ڕوویمەتیان تاقی کردنە و کەلەمە داشتنە ئەڕایان، بەڵام وەداخەو لیکوڵینەوەی ئەدەبی و زانستی کە شایان شتایش بوود لەسەری نەکریاس و بابەت لەسەری نەنوویسریاس.
کەلەمەیەیل خەنە، خەنین، بزە یا بزگە، ڕیشخەن، خەنەی لادەم، خەنەی دروو، زەردەخەنە و - قهقهە- یا قاقا، کەلەمەیەیلیگ بینە کە لە ناو مەردم کورد شنەفتمەسەیان.
لە زوان فارسیش؛ لبخند، پوزخند، ریشخند، نیشخند، قهقهە، کەلەمەیەیلیگە کە لەوان شنەفتمەسەی.
وە کەمەیەیل –Fake Smile, Bitter Smile, Smiling Chuckling, Giggling, Grinning, Laughing, - کەلەمەیلیگ بینە کە لە ناو مەردم ئنگلیس شنەفتمەسەی.
ئیمە مولاحزەی ئیە کردیمە کە خەنە ئاغاز و کووتایی و بەرزی و نزمی دیرید و ئەڕا هەرکامیان کەلەمەییگ دانریاس. ئاغاز یا سەرەتای خەندە لیو بە خەنینە. کەلەمەی دویای ئەوە خەندەییگە کە دەنگ دیرید. کەلەمەی دویاییش قاقا یا خەنین وە دەنگ بەرزە، کە دەنگیگ گەورەتر دیرید.
قاقا کە لە زاراوەی سورانی وەکاری بەن، ڕیشەی عەرەبی دیرید، کە ئیمە لە ناوچەی کرماشان ئوویشیم خەنین وە دەنگ بەرز. یا کەلەمەی زەردەخەنە کە مەردم زاراوەی کەلهوڕی وەکاری بەن، لە ڕووی مەعناییەو فرە نزیکە لە - زهرخند- کە لە گوزەشتە لە ئەدەب فارسی وەکار چیە. کەلەمەی زەهرەخەن لە ناو مەردم کرماشان نەشنەفتمە، بەڵام وە داشتن کەلەمەیەیلیگ وەگ زەهرمار، زەهر بچوودە ناو چەو، زەهر بچوودە ناو زک، وە کەلەمەیەیلیگ ترەگ ئیجوورە تویەنیم بوویشیم کەلەمەی زەردەخەنە لە زەهرەخەنەو هاتیە. خەنین کە لە زەرد و زەردی بچوود مەعناییگ نەیرید، بەڵام زەهر لە خەنە تویەنید مەعنا داشتوود. کە مەبەستم ئیەسە کەلەمەی زەردەخەن - زەهرەخەن – وەگ قاقا - قهقهە – لە زاراوەی سورانی وە شیوەییگ شکیاگ و شیویاگ وەکار چوود. حەتا لە زاراوەی سورانی کە کەلەمەی (پێکەنین) لە جیات خەنین ئوویشن، ئەوانیش کەلەمەی زەردەخەنە وەکار بەن، کە ئیە تویەنید بوویشید کە دەم وە دەم کردن و بردن کەلەمەگان و هەموار کردنی لە ناو مەردم لە کوونەو وجود داشتیە و بیە. نموینەییگ تازە لەی بردن و گرتنەی کەلەمەگان، کەلەمەی قەشەنگە، کە ئەلان مەردمیگ لە باشوور کوردستان کە وە زاراوەی سورانی قسە کەن ئی کەلەمە وەکار بەن، کە لە ڕیشەو کەلەمەی قەشەنگ لە کوردی باشوور وەکار چیە و فارسەگانیش ئی کەلەمە دیرن. خوبە بوویشم کە قەشەنگ وەگ کەلەمەگان، ڕەنگ، دەنگ، تەنگ، هەنگ، زەنگ، ژەنگ، شەنگ، مەنگ، کە ئاخریان وە دو حەرف (نگ) تواو بوود، ڕیشەی کوردی دیرن.
لە دەروەی تەوسیفەیل و تەعرەیفەیلیگ کە کریاس ئەڕا خەنین، ئەگەر من قسەی خوەم لەسەری بکەم، ئوویشم خەنین ناو نەیرید بەڵکە وەسف دیرید. وە ئەگەر وەسف خەنین بکەم، خەنین وەگ گوڵ جوورەیل جوراجوور دیرید. خەنین چشتیگ نیە کە دەسەبەندی بکەید و وە چەن کەلەمەی سادە بخەیدەیە ناو چووارچیوەییگ. هەرجووریگ کە کەژ و کویەگان زاگروس گوڵ و گیای فرەییگ دیرید کە بڕیگیان لە هیچ جایی لە دونیا نیە، هەرئیجوورە ئیمەش وەگ قەومەیل ترەگ خەنین یا دەقیقتر، خی و خوو و خوەشی و شووخی لە ڕوویمەت کوردی دیریم کە لە هیچ جاییگ لە دونیا نیە. یا سادەتر بوویشم ئیمەش حاڵ و ئەحواڵ تایبەتی خوەمان دیریم.
لازمە کە زیاتر ورد بیمەو لەسەر کەلەمەیل خەندە و خی و خوو و خوەشی و شووخی و شووخ بووین، تا دەرک بیشتر و دروستری داشتوویم لە پەیوەندی ئی کەلەمەیلە و ناسین خوەمان لە ناو زوان و فەرهەنگ کوردیمان.
لە زوان ئنگلیسی کەلەمەی - Humour - ئەڕا خی و خوو، وە کەلەمەی – Sense of Humour - ئەڕا شووخ بووین وەکار چوود. لە زوان فارسی - مزاج- ئەڕا خی و خوو، وە - شوخی و مزاح- ئەڕا شووخ بووین وەکار بەن.
هەرجووریگ کە ڕووژگاریگ دریژە خاک و زوانمان داگیر کریاس و گووڕان وەسەری هاوردنە وە ویر و باوەڕەیل جووراوجوور و ئاژەشیواویەیل و ئاوارەییەیل، ڕوویمەتەیل پڕ لە گڕ و تین مەردم ئیمەش وەگ خاکمان داگیر کریاس و گریاندنەسەمان و وە کەیف خوەیان خەناندنەسەمان.
خەناندن و گریاندن ڕوویمەت داگیر کریاو مەعنای چەس؟.
شەرەگان و گرفتاریەگان دەربدەریەیل و داماویەیل فرە ئەڕا مەردم کورد دروس کرد، بیهیز و لاواز بین، ڕوویمەتیان نائارام و ترسینراو و نگەران و شکیای کریا. وەختیگ مەردم کورد لە ئیران وەرەو ئەراق و لە ئەراقەو وەرەو ئیران و لە تورکیە ئەڕا سووریە و لە سووریە ئەڕا تورکیە و لە هەرچوواریان وەرەو ئروپا ماڵ وەدەر کران و ئاوارە بین، یەواش یەواش دەم و چەو مەردم وە دەم و ڕوویمەتیگ قابڵ بەزەیی خوەی نواند و نشان دا، جوورە ڕوومەتیگ کە گشت دەربڕینەگانی نیازمەند بەزەییە.
تا ئەو جایەی کە من بزانم لە دریژی دەهها ساڵ لە قەڕن بیست کە ئاوارەیی و شەڕ و تاڵان و کوشتار بیە لە کرماشان و ناوچە کوردیەگان ترەگ، ترس و بی قەراری و خو وەکەم زانین چیەسە ناو ڕوویمەت مەردم و لە ئەسڵ و ئەساس خوەیان دوویریانەو کردیە و قابڵ ئیە ناسریانە کە بەزەیی و ڕەحم وەپیان بکریەید. من مولاحزە کردمە کە خەندەی دیپلماتیگ سیاسی کورد، گریەی داڵگیگ کورد، وە خەندەی مناڵیگ کورد، ئی خەندە و گریانەیلە داوای بەزەیی و دەربڕین نیاز هالە ناویان.
وەرجە هاتن سینەما و تلویزیون و چووین مناڵەیل کورد ئەڕا مەدرەسەگان فارسی، مەردم کورد ڕووژهەڵات کەم هات و چووی شارە فارس نشینەگان کردن و فرە کەم لە حاڵ و هەوا یا ئەحواڵ مەردم فارس و قەومەیل ترەگ ئاگاهی داشتن. بەڵام لە کووتاییەگان قەڕن بیست وە دەس وەکار بووین شەبەکەیەیل تلویزیونی فارسی و مەدرەسەگان، وە بردن مناڵەگان ئەڕا ساڵونەیل نمایش و فیلم و تئاتر، ئاگادار زوان و ئەدەب یا بهتر یەسە بوویشم حاڵ و ئەحواڵ فارسیان کردن. ئەو چینەی مەردمیش کە دەرس نەخوەنین، لە ماڵ وە نگا کردن وە تلویزیونەیل یا چینیان ئەڕا کارگەری کردن لە شارەیل فارسی زوان، تیکەڵ وە خی و خوو و شووخ بووین فارسی بین. هەر چە کە مەردم چووین و تیکەڵاوی زیاد بی، مەردم و مناڵەیل کورد زیاتر تیکەڵ جوک و فیلم و داستانەیل و دونیاییگ ئیرانی فارسی کریای بین.
جمهوری ئسلامی وە شەبەکەیەیل تلویزیونی و جوورەگان ڕاگەندنەگان و مەدرەسەگان و خوەندنگەگان و بەشداری مەردم گشت قەومەگان ئیران، بینە هووی ئیە کە حس و حاڵیگ یا حاڵ و ئەحواڵیگ یا خوڵک و خووییگ یا خی و خووییگ ئیرانی وە ژیرخان زوان و ڕوح فارسی دەس بگریت وە مل گشت لاییگ.
مناڵەیل دەهەی شەست و هەفتاد کورد ڕووژهەڵات ئیران کە فرە تیکەڵ زوان و ئەدەب فارسی بین، ئاشنا وە جوک - Joke - و جوک وەتن بین. من و براگانم لە مەدرەسەیەیل فارسی گەورە بیم و وەگەرد جوک و ساختار جوک ئاشنا بیم، بەڵام باوگ و داڵگم نەزانستن جوک چەس. هەرچەن ئەوان قسەی خوەش دوس داشتن و خوەشیان هات گووش وە قسەی خوب و خاس بگرن، بەڵام ساختار و تکنیک جوک و شیوەی دەربڕین خوەشی و خەنەی لە ناکاو و دەنگدار لە ڕوویمەت دویای شنەفتن جوک چشتیگ تازە و نائاشنا بی لەناو خی و خووی کوردی یا خی و خووی داڵگ و باوگم، کە سەختیشی دوینام ئاشنا بن وەگەردی و جووش وەگەردی بخوەن.
لە زوان فارسی کەلەمەی - لطیفە- دانانە ئەڕا کەلەمەی جوک، بەڵام بە غەیر لە دەم و دەسەیل مەعدودیگ لە ڕاگەیاندنەگان، کەسان کەمیگ ئی کەلەمە وەکار بەن. فارسەگان هەرچەن فەرهەنگستان دیرن و خوەش خوەش کەلەمە تراشن ئەڕا کەلەمە بیانیەگان، بەڵام کەم لیکوڵینەوەی ئیە کەن کە بردن و وەرگەڕاندن (ترجمە) کەلەمەییگ ئەڕا ناو زوان فارسی چ تەئسیریگ لە ئنسان فارس و زوان و خی و خووی فارسی کەید. لەی بابەتە کورد لە فارس خراوترە، یا بهتر ئیەسە بوویشم کە ئیمەی کورد لە خەرگیگ چەقیمە کە ئەوان گرتنەسەوەی ئەڕامان. لە زاراوەی کەلهوڕی ئیمەش کەلەمەی جوک وەکار بەیم کە لە فارسیەو هاتیە ئەڕامان. وە لە زاراوەی سورانی لە باشوور کوردستان کەلەمەی نوکتە کەفتیەسە سەر دەمیان کە لە عەرەبیەگەی - نکتة- گرتنەسەی.
ئستەند ئاپ کومدی -Stand-up Comedy- ڕیشەییگ قەدیمی دیرید، بەڵام دویای ئنقڵاب سەنعەتی و کارەیل سەخت ڕووژانەی مەردم، وە دویای دوگلە شەڕ جەهانی کە تەئسیر فرەییگ لە ڕوویمەت و ڕوواڵەت مەردم ئروپایی کرد، وە لە ئاغاز داڕشتن و نەوسازی گشت چشتیگ و داشتن ئارامییگ لە ناو جامعەیەیل ئروپایی دویای نیمەی قەڕن بیست، ئستەند ئاپ کومدی وەگ هونەر لە ناو مەردم ئنگلیس شکووفا بی و ڕووژ وە ڕووژ لایەنگر لە ناو گشت چینەیل مەردم بخسوس چین و دەسەی ناوەڕاست- Middle Class - جامعە ئەڕای دروس بی.
لە دەهەی نەوەد خورشیدی دویای زیاتر لە سی ساڵ لە ئنقڵاب ٥٧ وەختیگ جامعە و چینەگان مەردم ئیران زیاتر سەرگەرم و تیکەڵاو تلویزیونەگان و ئینترنت بین، ئستەند ئاپ کومدییش هاتە ناو تلویزیون و بەرنامە تەفریحیەگان و ناساندنەیە مەردم و بیە بەشیگ تازە ئەڕا مەردم و پیشوازی وەلی کردن و خود کەلەمەی ئستەند ئاپ کومدی بە بی کەم و زیاد وەکار بەن.
گەرا سەندن ئستەند ئاپ کومدی لە تلویزیونەگان ئیران تویەنید ئی نەتیجە بیەیدە پیمان کە وەختیگ مەردم لە ئارامش وەیەکەو چن ئەڕا جاییگ بخەنن و وەیەکەو چەپڵە لیدەن ئەڕا کەسیگ کە جوک و قسە خەنەدار دروس کردیە، مەعنای ئیەسە کە دەسڵات سیاسی تەڵاش کەید وە خی و خووییگ مەردم خوەشە بن وەگەرد یەکترەگ.
هەروەها قسە و باسەگان لە ئستەند ئاپ کومدی ئیجوورە خوەش و شیرن نین وەی مەعنا کە ئاسوودەیی و ئارامی بوەخشیدە ڕوح و ئەحواڵ مەردم، نە، بەڵکە بیشتر مەردم تیکەڵ وە ڕەخنە و ڕەخنەیەیل و دەرخستن عەیبەیل و گەمە کردن وە چشتەگان و شکاندن بەها و ئەرزش جدیەتەگان کەید.
وە خاڵ موهمتر ئیەسە کە ئستەند ئاپ کومدی وردە وردە خی و خووی مەردم گووڕید و تەئسیر لە ڕوویمەت و دەربڕین خەنین مەردم و نگای مەردم وەیەکترەگ کەید.
ئیمە بووت ڕووشنەو بکەیم کە کەلەمەیەیل شووخی کردن و قسەی خوەش و شیرن، جوک و ئستەند ئاپ کومدی، پەند و داستانەیل عبرەت ئامووز، کە هەرکام لەی ژانرەیلە وە جووریگ کار لەسەر ڕووی و ڕوویمەت ئنسان کەن، جیاوازی فرەییگ وەگەرد یەکترەگ دیرن.
زیگموند فروید کتاویگ دیرید وەناو - Jokes and Their Relations to the Unconscious - کە لە ڕووی شیکاری و پیکهاتە و تئوری باس جوک کەید و پەیوەندی دەید وە ناخودئاگاه و لایەنە دەروونیە شاراوەگان ئنسان و زندگی ئنسان لە بەین یەکترەگ لە ناو کومەڵگا. فروید باس ئیە کەید کە جوک جووریگ لە دەرکردن، ئازاد کردن یا دەرهاوردن ئەو ئحساسەیلە یا چشتەیل دەرووینی نادیارەسە کە وە هووکارەیل جیاواز جڵوگیری کریاس لە دەربڕین و درکاندن یا وەتنی وە شیوەییگ ڕیک و ڕاس.
جای سرنجە کە فروید بابەتەیل فرە حەساسیگ ئەڕا نوویسین و باس و خواس هەڵبژاردیە، وەگ سکس، خەو دوینین، نەخوەشیەیل ڕەوانی، کە تویەنید ئیە بگەینیدە پیمان کە جوک دەربڕینیگ سادە نیە، بەڵکە تویەنید ئاماژە وە چشتەیلیگ بکەید کە وە دەلیلەیلیگ شاراوە و دەروونی نیەتویەنید بچوودە ناو قاڵبەیل ترەگ وەتن و نوویسین و دەربڕین کە وە تواوی ئازاد بن لە درکاندنی.
لە دید و نگای منەو، دەرماندگی و شیتییگ لە ناو جوک هەس.
لە ڕاسیەو لەوەر ئیە مەردم کورد نەتوانستنە بونیاد و خوانیگ کوردی ئەڕا زوان و زندگی کوردی دامەزرنن، وە گووڕانەیل و هات و نەهاتەیلیگ سیاسی و فەرهەنگی کە دەسڵاتداران فارس و تورک و عەرەب هارودنەسەیە سەرمان، جیایی و جیاوازی لە ناو نەسڵەیل مناڵەیل و باوگ و داڵگەیل کورد دروس بیە و مەردم لە زوان و خی و خووی کوردی دوویرەو کەفتنە.
لە ناوەڕاس قەڕن بیست ماموسا عەلائەدین سەججادی وە قسەی خوەی لە ترس ئیە کە زوان کوردی لە ناو نەچوود، دەس کەید وە کوو کردن هەمەڕەنگیگ لە باس و قسەیەیل کە لە ناو مەردم خڕیانەو کردیەو و کردیەسەیە کتاویگ وە ناو ڕشتەی مرواری. کتاو ڕشتەی مرواری وە وەسەرهاتەیل خوەش و ناخوەش و پەند و باو کوردی لە ئاست ئیەسە کە مەردم لە شەونشینەگانیان بخوەننەی و وەیەکەو بخەنن.
وە ماموسا ناسر ڕەزازی لە بەرنامەییگ تلویزیونی ئاماژە وەیە کرد کە مەردم یا هونەرمەندەیل کورد وە هەمنشینی و شەونشینیەگانیان هونەر و بەزم و باو کوردی دەم وە دەم و دەس وە دەس کردنە و ڕییگ بیە لە پاراستن فەرهەنگ کوردی.
کتاوەگەی ماموسا عەلائەدین سەججادی و قسەگەی ماموسا ناسر ڕەزازی هەر لە خوەیانەو نەوەتنەسەی، بەڵکە مەردم ئیمە هەر لە کوونەو فەرهەنگ شەوچرا و شەوچەرە لە ناویان بیە. وەرجە هاتن بەرق و تلویزیون، شەوەیل لە ئاواییەیل و شارەیل لە دەور چرا و وە شەوچەرە مەردم گرد یەکترەگ باس و حەکایەت و قسەی خوەش کردنە و شەوگار و وەخت خوەیان گوزەراننە و کومەکیش کردیە وە دەم وە دەم کردن داستانەیل و یادگاریەگانیان.
وەگەرد ئحترام و ڕیزم ئەڕا کتاوەگەی ماموسا عەلائەدین سەججادی و ماموسا ناسر ڕەزای و پیزانین ئیە کە کارەگانیان بەهای خوەی دیرید و تەئسیر خوەی وەجی هیڵید، بەڵام ئی ڕەوشەیلە نیەتویەنن وە داد مەردم کورد بڕەسن کە بووینە خاوەن خوانیگ زندگ کوردی کە خی و خووییگ کوردانە بوەخشیدە خیزانەیل کوردی لە باشوور و باکوور و ڕووژئاوا و ڕووژهەڵات کوردستان. وە نیەتویەنیم ڕوح کورد وە شەوچەرەگان مەردم کورد بناسیم، نیەتویەنیم کە ڕوح کورد وە کتاو ڕشتەی مرواری بناسیم کە ماموسا عەلائەدین لە ترس ئیە کە زوان کوردی لە ناو نەچوود نوویساسەی. نیەتویەنیم لە ڕی ئەدەب دەنگ و گیڕانەوەییگ کە ڕاستەوخو هوشیاری و ڕوح مەردم وەردەنگ نەیاس باس لە ڕەگ و ڕیشەی کورد یا ڕوح کوردی بکەیم. ئی کارەیل و ڕەوشەیلە نیەتویەنید نیازەیل مەردم و دەسڵات و پەروەردەی کوردی تیر و سیر بکەید. چوونکە زوان ڕەها و بەربڵاوە و وە شەوچەرە و قسە خوەش و گرد یەکترەگ نیشتن و هوورە چڕین سەری وە جایی نیەڕەسید.
من قەبوول دیرم کە لە ڕی زوانەو تویەنرید کە ڕوح مەردم خاک و ئاوییگ بناسرید، بەڵام وەی مەرجە کە زوانیگ خاوەن ساختار و پاریزگاریکراو داشتوون. ئیمە لە کرماشان زاراوەی کەلهوڕی و لەکی و لوڕی خاوەن ساختاریگ زندگ و چالاک بوود نەیرم. لە لاییگ نوویسراوەی بیستووین وە خەت میخی نوویسریاس و مەردم کرماشان هیچ وەی حەرفەیلە نیەزانن. لەو لاگەی ترەگەو مەردم بینەسە فارس و وە بیا بیا و برو برو قسە کەن و وە ڕینوویس یا (خط) عەرەبی نوویسن. ئەوەش کە مەنیە چشتیگ فرە خاوەن نەزم و نزام زندگ نیە، نەگ تەنیا نیە و نەیرید، هەر ڕووژ و هەر ساڵ زاراوەیل کەلهوڕی و لەکی و لوڕی لە یەک جیا بنەوە و بی ڕەنگ و لاوازتر و بی هیز تر بن. لەی ماوە کە خەریک وەی زنجیرە نوویسینە بیم، وەگ کەسیگ وڵ و تەنیا لەسەر خاک و نیشتمانیگ چووڵ و هووڵ، فرە فرە ئحساس نیاز و تەنیایی و بی کەسی کردم، چوونکە کەسیگ نەناسیم و شک نەوردم کە لە ڕاس کردن هەڵە و کەم و کوڕیەگان نوویسینەگانم کومەکم بکەید.
جمهوری ئسلامی ئیران و خی و خوو دان وە مەردم کورد

لە بەردەوامی ئی باسە توام باس لەیە بکەم کە پەروەردەی ئیرانی فارسی ئسلامی دەس فرەییگ داشتیە لە دیاری کردن شیوە و شیواز دەربڕین خەنین و گریان یا خی و خووی من و خیزانم و مەردم کورد ڕووژهەڵات کوردستان. وە هەروەها باس ئیە کە وە هووی ئیە کە من و مناڵەیل کورد وە زوان فارسی و لە چەن پەروەردەی جیاواز وە چار و ناچاری گەورە بیمە، خوڵک و خوو یا خی و خووی کوردیمان لاوازە بیە و ڕووشنەو بوود کە خی و خوو لە ڕی زوانەو دریدە مەردم ترەگ و ئیە چشتیگ بیە کە دەسڵات جمهوری ئسلامی وەسەرمان هاوردیەسەی.
لە دەوران جمهوری ئسلامی کە ئاخونەیل و گروهە ئسلامیەگان وە ئازادی چالاکی داشتن، لە ڕی نوویسین و کتاو و تلویزیون و کڵاسەیل لە مزگەوتەگان و دەروەی مزگەوتەگانیان، مەعناییگ ئسلامی لە خەنین و خوەشی لە ناو مەردم ئیمە بڵاو کردنەو.
ئایا خەنین لە ئسلام هەس؟ ئسلام چە ئوویشید ئەڕا خەنین و چجوور خەنینیگ وە خاسی باس وەلی کریاس؟.
لە جواو ئوویشم بڵی کەلەمەی خەنە (تبسم) و خەنین (ضحک) و گریان ( بکی ) لە قورئان هەس؛ فتبسم ضاحکا من قولها ( النمل ١٩ ) و انە هو اضحک و ابکی( النجم ٤٣ ) و تضحکون و لا تبکون ( النجم ٦٠ ).
مەلا و ئاخونەگان لە قسە و باسەگانیان خەنە - تبسم - وە خوبی و ڕەحمانی باس کردن و - قهقهە- وە خراو و وەتن جووریگ خەنەی شەیتانیە. لە باس خەنین دەنگ داریش - ضحک - وەتن کە فرە دروس نیە کە کەسیگ ئیماندار وە دەنگ بەرز بخەنید. ئیانە قسەیەیلیگ بی کە ئەڕا مەردم عادی کردنەی. بەڵام ئەڕا کەسانیگ کە دەرسەیل دینی خوەنین حساویان لە مەردم جیا بی، ئەوان ئیتر بوویاد ئاگادار ئیە بوویان کە خەنین دەنگ دار لە حورمەت و حەیایان شکنید. کار فرە سەختیگیش نەوی ئەڕا ئیە کە مناڵیگ دەرسەیل دینی خوەنید کاریگ وەپی بکریەید کە فرە وە دەنگ بەرز نەخەنید. تەفسیر ئایەت – و تضحکون و لا تبکون- تویەنید مناڵ بوەیدە ناو جەهانبینییگ کە دڵەڕاوکیەیل شکەنجەی دونیایی لە نەکردن واجبات، وە شکەنجەی قەور و قیامەت و حساو و کتاو و دووزەخ و ئاگرەگەی، مناڵ لە خوەشی و خەنین لە ناخ دڵەو دوویر بکەید. وە لە موقابڵەو مناڵ ئەڕا ئیە کە ڕەزایەت خودا وەدەس بارید ناچار بوود کە فیر گریان بوود.
ئیە خەنە ناو دەرووینەو کە ئنسان لە دونیا بوود گریە بکەید و خوەشیەگانی بیڵید ئەڕا بەهەشت.
وە چوونکە تەنیا مەلاگان و ئاخونەگان و کەسەیل دینی ڕوخسەت داشتنە کە لە تلویزیونەیل و مزگەوتەگان و بڵاوکریاگەگان ئەڕا مەردم بنوویسن و قسە بکەن، خی و خووی مەردم وە تواوی دینی کردنە و حەتا لە ڕووژەیل موحەڕم و عاشوورا ئیتر ڕووژ ڕووژ ئەوانە؛ ڕەشپووشی و گریە و داد و بیداد و لە خو دان و زەنجیر کوتان و واوەیلا و باوکەڕوو.
وە لەو وەرمانەو لە باشوور کوردستان داستان ئەوان ئیتر فرە فرە ئاڵووزتر بی. فرە فرە هیز و دەسەیەیل جیاواز لەورە چالاک بین. هەر لە دانشگایەیل جیاواز بگرە تا شەبەکەیەیل تلویزیونی، کە وە بەرنامەیەیل ئیرانی و تورکی و عەرەبی و ئروپایی و ئامریکایی، هەر لاییگ وە کەیف و خواست خوەیان کار لەسەر خی و خووی مەردم کردن.
لە باس بارودووخ مەردم لە ڕووژهەڵات و باشوور کوردستان، چەن خاڵ ئەڕامان دەرکەفید، ئەوەڵ ئیە کە خی و خوو لە ڕی زوان و پەروەردەوەو چوود یا بەخشرید وە مناڵەیل. دووم ئیە کە دەسڵاتداران ترەگ، لە تورک و فارس و عەرەب و ئنگلیس و ئەوەگان ترەگ، وە دینەگان وەگ ئسلام و مەسیحی و ئەوەگان ترەگ، کار لەسەر ئیە کەن کە وە زوان و پەروەردەی خوەیان خی و خووی خوەیان بیەنە مەردم کورد.
لەیرە من چەن پرسیاریگ ئەڕام دروس بوود؛
خی و خووی پەتی – مزاج مجرد – ئنسان کورد بە بی دین و باوەڕ چەس یا چجووریە؟.
ئنسان کورد چە ئحساس و دیدیگ لە کورد بووین خوەی لە دەرووین خوەی دیرید؟.
ئایا لایەنیگ کوردی دیریم کە کار لەسەر ناساندن خی و خووی کورد بکەید و بتوانید خی و خووی خود و خیزان کوردی نگاداری بکەید؟.
لە جواو پرسیارەگان، دوس دیرم کە باس دیگار ئنسان کورد بکەم.
دیگار ئنسان کورد

کەلەمەی دیگار کەلەمەییگە کە بڕیگ لە مەردم ناوچەی کرماشان و دەوروبەری وەکاری بەن و تویەنید وە مەعناییگ هاوشان کەلەمەی دیدار بوود. ئەڕا نموینە کەسیگ خوەشی وە کەسیگ ناید، ئوویشید خوەشم وە دیگاری نیەتیەد. دیگار تویەنید ئاماژە وە ڕووی و ڕوویمەت، نگا و نگار و نواڕین، وە دید و دیدار کەسیگ بوود. یەعنی تەنیا ئاماژە وە دیدار و دوینین ڕوویمەت کەسەگە نیە، بەڵکە نگا و ڕوحیگ کە هالە ناو ڕوویمەت ئەو کەسە.
ئەڕا ناساندن بەها و جایگای کەلەمەی دیگار، ئاماژە وە کەلەمەی - Portrait – لە زوان ئنگلیسی کەم. هەرجووریگ کە پورترە کاریگ هونەریە لە کیشان ڕوویمەت کەسیگ کە دەربڕینەگان ڕوویمەتی فرە دیار و زاڵە، هەروەها لە دیگار ڕوویمەتیگ، دەربڕین و شیوە و حاڵەتەیل ڕوویمەت فرە دیارە و دەرکەفتیە و بەانبەرەگەی گریتە خوەی.
ئەگەر بتوایم وە نوویسین کەلەمەگان، نەگ کیشان، پورترەییگ بنوویسیم، یەعنی لە جیای ڕەنگەیل کەلەمەیەیل وەکار بوەیم، چووی ئی کارە بکەیم؟.
سەیر ڕووی و ڕوواڵەت ئاژەڵەیلیگ بکە، ئەڕا نموینە سەیر ڕیوی و ڕی کردنی بکە، سەیر پشی و پشتی بکە، سەیر سەگ و گەفینی بکە، سەیر هەڵوو و هەڵفڕینی بکە، سەیر شیر و شکووی بکە، ئایا تویەنید وە کەلەمە ئی ئاژەڵەیلە و ڕووی و ڕوواڵەتیان وەسف بکەید یا بکیشیدەیان؟.
من لە وەسف ڕوویمەت هەڵوو ئوویشم؛ وریاس، تەنیاس، تواناس، بی باکە، ئامادە باشە، وە بی ڕەحمی پەلامار دەید، تا نیاز نەیاشتوود پەلامار نیچیر خوەی نیەید، غرور دیرید و بەرزەفڕە و بەرزی نشینە.
ئەگەر بایم و وە کەلەمەگان مەردم نەتەوەگان وەسف بکەیم، ئەڕا کەسیگ ئەفغانی، چینی، عەرەب ئەراقی، کوردیگ لە باشوور کوردستان، تورکیگ، چ کەلەمەیەیلیگ لە وەسفیان و کیشانیان وەکار بوەیم؟.
ڕوویمەت کوردیگ بە بی هیچ باوەڕیگ دینی چجووریە؟ ڕوویمەت کوردیگ موسوڵمان چجووریە؟ کوردیگ کومونیست؟ ڕوویمەت کوردیگ نەتەوەخواز؟ کوردیگ ئاوارە؟ چ کەلەمەیەیلیگ ئەڕا وەسف هەرکامیان وەکار بوەیم؟ لە وەسف کوردیگ کرماشانی، سنەیی، مەهابادی، دیاربەکری، هەولیری، سلیمانی، چە کەلەمەیەیلیگ ئەڕایان وەکار بوەیم و چجووری دیگاریان بکیشیم؟.
هەرجووریگ ئەڕا کیشان پورترەییگ نگارکیش(نقاش) بووت دید و دەرک و دەست خاوەن بەهرەییگ داشتوود، هەروەها ئەڕا کیشان پورترەییگ لە دیگار کورد وە کەلەمەگان، ئەو کەسەی ئی کارە کەید بووت ڕەگ و ڕیشەدار- اصل و نسب- دار بووید و خوون و ڕوح کورد داشتوود.
من وەگ کەسیگ لە خوون کورد و لە خاندانیگ کورد، توام وە کەلەمەیەیلیگ کە هاتگ لە ڕوح و زوان و خوون و خاک کوردی باوباپیرەیلمە، پورترەییگ لە دیگار کورد بکیشم. پورترەییگ لە کوردیگ کە ئازادە، سەربڵندە، ڕوومەتی گەش و نگای بەرزە، کوردیگ کە شووخ و خوشحاڵە، کوردیگ کە نیەزانید جوک چەس، کوردیگ کە لەسەر خاک خوەی ڕووی لە خوا و خوەر پاریزەر ڕوح و زوان و داڵگ و خیزان و خاندان خوەیە.
شەرح و شیکاری ئی کەلەمەیلە کەم و ئاماژەش وەیەکەم کە لە کوورەو سەرچاوە گرتنە. زانستن ڕیشەی کەلەمەگان کە لە کوورە هاتیە و لە کوورە ئاو خوەید، تویەنید ئەو کەلەمە و ڕوح ئەو کەلەمە بپاریزید.
من ئی کەلەمانە شایستە و سزاوار ئیە زانمەیان کە بووینە کوڵەکەی ژیرخان پەروەردەی کوردی و ڕوح و ڕوویمەت کورد لەی چەن کەلەمە بدووزیمەو و وەی کەلەمانە بڕازینیمەوەی.
کەلەمەگان؛
١_ ڕووی کردن لە ڕووشنایی
٢_ هەناسەی پاک
٣_ ویر کردن

ڕووی کردن لە ڕووشنایی

ڕیشەی ئی کەلەمە لە لای من چوو ئەڕا ئیە کە من زندگیم گشتی لە تەنگانە بیە و تەنگانەهەراسی یا نەفرەت لە تاریکی و تەنگانە ئەزیەت و ئازارم داس. من لە تەنگانەی نەزانی بیزارم، من لە تەنگانەی جا و مەکان بیزارم، من لە تەنگانەی نەبوونی و نەداری بیزارم. من لە تەنگانەی بەسریان و سنووردار بووین و سنووردار کریایین بیزارم.
لە دەروان مناڵی لە کەمپ ئاڵتاش لە ژیر دەست عەرەب لە بیابان و وشکاییەگان ئەراق، من و فرەییگ لە مناڵەیل کورد لە بارودووخیگ فرە سەخت چەو کردیمەو، لە زندگییگ پڕ لە ناخوەشی و تەنگانە و نەداری و نەبوونی و برسیەتی و نەخوەشی.
وەختیگ گەڕایمەو ئەڕا کرماشان و زندگییگ تازە لە شار سەرپوڵ ئاغاز کردیم، خوەشترین جا بەرزی کەژەگان بی ئەڕا من و رەفیقەگانم. ڕووژانە چوویمە بان کەژەگان و ئحساس خاک و ئاو خوەمان کردم، ئحساس ڕەزایەت و ئارامش. بەڵام هەرچووینیگ لە بەشەگان پیشتر باسی کردم، ئەو خوەشیانە فرە دریژە نەکیشا و تەنگانە و ناخوەشیەگان ترەگ من و کوڕەگەی خاڵووم ناچار کرد کە شار و وڵات وەجا باڵیم. هەڵاتنەگە دەربڕینیگ بی دژ وە ئازار و ئەزیەت بووین، دژ وە نەزانی و نادانی، دژ وە سوویکایەتی و بەسریانەوە، وە لە وەراوەرەو خواست و خوەشەویستی ئازادی و ڕووشنایی و دانایی و ئارامش و بڵندی و کرانەوە لە دەرووین داشتیم.
ئڵگووی زندگی من و چووینم ئەڕا ڕووشنایی، کەلەمەی گوڵ گوڵەبەڕووژەس. من لە باسەگان پیشتر کەڵک فرەییگ لە گوڵ گوڵەبەڕووژە گرتمە و ئاماژەش وەیە کردمە کە نموینە و ئڵگووییگ گەورەس ئەگەر ویر وەلی بکەیم و بنووڕیمە پی.
دان گوڵ گوڵەبەڕووژە لە خاکەو ڕووشدیگ خیرا و شەیداییگ ئەڕا خوەر دیرید. هەر لە دەرهاتنی لە خاک و گەرا سەندنی، لە خود بیخود بوود و خودی وەگ خوەر بوود. خوەر سەرچاوەی نوویر(نور) و نواڕینە، سەرچاوەی زندگی و ئاوەدانیە، سەرچاوەی ئارامی و ئاسایشە، سەرچاوەی ڕووشد و گەرا سەندنە، سەرچاوەی ڕوویڕاسی و بەخشندەیی و گەورەییە.
گوڵ گوڵەبەڕووژە چوونکە لە دان و دەرووینی هەس کە لە دڵ خاکەو بچوود ئەڕا بەرزی خوەر و بووت وەگ خوەر ڕووشن و پرشگندار بوود، ئیتر گەمە و گەمژەیی نیەزانید، ئیتر نیەزانید کە جوک و خەنین ئەڵەکی چەس، ئیتر نیەزانید و نیەتواید و نیاز نەیرید کە ڕووی لەوەگان ترەگ بکەید، زانید کە ئەگەر جگە لە خوەر ڕووی لەوەگان ترەگ بکەید، وەگ ئەوەگان ترەگ وەلی تێید.
لە ئەنجام وەختیگ شوور و شەیدایی گوڵ گوڵەبەڕووژە ڕەسید وە کووتایی و سەری وە تیشک خوەر پڕ لە دانەی ڕەش گوڵەبەڕووژە بوود، بوودە ئەزموونیگ لە چووین لە خاکەو ئەڕا خوەر.
پەروەردەی ئنسان کوردیش بووت لە بەین خاک و خوەر بوود. وە ئەڕا ئی پەروەردە بووینە لازمە خی و خووییگ داشتوود کە لە چوکەر دان و گەرا سەندن و گەورە بووینی لە خاکەو ئەڕا خوەر، یارمەتی بەید و پشتی بگرید.
هەناسەی پاک

ڕیشەی ئی کەلەمە چوود ئەڕا دو لاوە، یەکەم ئاو و هەوای ناوچەیەیل داڵاهوو و هەورامان، وە دووم خەویگ کە دوینامەی.
لە دەوران مناڵی و نەوجەوانی و لە چووینم ئەڕا کەژ و کویەگان داڵاهوو و شاهوی هەورامان، هەواییگ فرە پاک داشت، هەواییگ کە هەڵمژینی لە ژیر تیشک ڕووشن خوەر ئارامش و خوەشی دا وە ئنسان.
دەوران نەوجەوانی کە گوزەر کرد و ئاوارەی شارەگان و وڵاتەگان بیم، ماوەییگ کیشە و گرفت وەگەرد سیگار کیشان داشتم و لە بیر ئیە بیم کە واز وەلی بارم. تا ئیە کە شەویگ خەویگ دوینام و واز وەلی هاوردم. لەی خەوە کاوراییگ وەگ دوکتوریگ دانا یا حەکیمیگ، لە ئوتاقیگ لەسەر سەندەلییگ نیشتووی. منیش و چەن کەس ترەگ لە هاڵیگ نیشتوویم چەوەڕی بیم کە نەوبەتمان باید و بووینیمەی. وەختیگ نەوبەتم هات و لە نوای نیشتم، خەوەگە ئی ئحساسە دایەپیم کە ئەو کاورا کەسیگ حەکیم و ژیر بی کە تواو گیر و گرفتەیل و نگەرانیەیل کومەڵایەتی و دەرووینی من زانی و زانست کە من وە دویای دەرمان و ڕی چارەسەر گەردم.
وەتم تو زانی کە دەرد و گرفتەگان زندگیم چەس. کومەکم بکە و بوویشە چە بکەم؟.
کاورای دکتور کە ڕوویمەتیگ ئەسمەر و سویڵ داشت، وە ئنگلیسی وەت: Your Breathing.
فرە فرە ئەڵاجوەی وەلیم هات و وە قسەگەی شڵەژاو بیم. فکر کردم و وەتم وە خوەم کە ئاخر چە پەیوەندییگ لە بەین دەرد و نگەرانیە دەروونیەگان من و هەناسە کیشان من هەس؟.
دووبارە وە جووریگ کە من هیچ پەیوەندییگ لە بەین دەردەگانم و هەناسە کیشانم نیەوینم، وەتمەو کە هاتمە ئەڕا دەرمانیگ ڕاس و ڕووشن ئەڕا دەردەیل و نگەرانیەگانم.
ئەویش دووبارە هەر وە ئنگلیسی هەر ئەو قسە کردەو، وەت: Your Breathing.
وەختیگ کەسیگ یەک کەلەمە چەن بارە کەیدەو، بیشتر و بیشتر ئنسان فڕە دەیدە ناو کەلەمەگە ئەڕا ئیە کە ویر وەلی بکەیدەو تا لە چشتیگ کە هالە ناوی ئاگاداری بوود.
وەتم خو ئەگەر ئیە نەوی دویایی تێیدەو ئەڕا لام ئەڕا خەوم. (لەو وەختەی خەوەگە ئیتر خوەم زانستم ئیە خەویگە دوینمەی.)
دووبارە وەت: Your Breathing.
وە بە بی ئیە کە بزانم وە کوردی وەتەی یا ئنگلیسی، وەت ئیە ئەوەڵ و دویا جاردە من دوینید.
خەوەگە تواو بی.
شەوەکی لە خەو هەڵسام و خەوەگە هاتە یادم.
خاڵ یەکەم ئی پرسیارە من وە خوەیەو خەریک کرد کە ئەڕا ئەو کاورا لە کەلەمەی ئنگلیسی - Breathe – کەڵک گرت و شیوەی ڕوویمەتی لە ڕووژهەڵاتیەگان چی؟. لە گەڕان ئەڕا جواو دەروونم وەرەو کەلەمەی - Meditation - چی کە لە ئایینەیل ڕووژهەڵاتی کوون وە وەگ ڕەوشیگ ئەڕا دەرمان لە ئروپای تازە پیشوازی فرەییگ وەلی کردنە. هەناسە کیشان لە مدیتەیشن فرە موهمە.
لە دووزینەوەی پەیخاو خەوەگە ئەڕام سەخت نەوی کە ویرم بڕەسید وەیە کە وە ئاماژە کردن وە هەناسە کیشان خواست ئیە داشت وە جووریگ بوویشید کە وە هیچ جووریگ لە سیگار نزیک مەورەو.
دویای ئیە کە دڵنیا بیم لە پەیخاو یەکەم خەوەگە، ویر و دەرووینم وەتن کە ئەو خەوە تەنیا و تەنیا باس دوویکەڵ و سیگار کیشان نیە. هاوکاریم کردن تا بڕەسمە بەشیگ ترەگ لە پەیخاو خەوەگە؛ ئەوەش ئیە بی کە جای هەناسە کیشان فرە فرە موهمە. نیەود لە هەر جاییگ ئالوودە و وەگەرد هەر کەس و ناکەسیگ هەڵسوکەوت بکەم و هەناسە بکێشم. هەروەها لە مدیتەیشن جای هەناسە کیشان موهمە.
هەوا فرە فرە چشتەیل نادیار هالە ناوی کە وە هەڵمژینی کار فرەییگ لەسەر لەش و هوش ئنسان کەید.
هەر ئیەش نەوی، خەوەگە پەیخاو سوومیش داشت. ماوەییگ دویاتر وە ویر کردن، خەوەگە پەیوەند خوارد وە باوامەو. هەرچەن باوگم سیگار لە زندگی نەکیشاس، بەڵام باوام سیگار کیشا و لە ئاخرەیل زندگی نەخوەش کەفت و سیگاریش بیە هووکار مەرگی. نەگ تەنیا باوام، بەڵگە هەر دو داگاگەم سیگار کیشان. میمگیگم و دوگلە لە مامووەیلیشم جار و بار دوینامەیان سیگار کیشان.
ئحساس کردم کە هاتن سیگار لە ناو زندگی من ئەڕا یەسە کە بوویشید بووت خوون و زوان زندگییگ کە لە باوباپیرەیلم هاتیە ئەڕام پاکی بکەمەو. سیگار کار فرەییگ لە خوون و زوان و دەروون و گشت زندگی ئنسان کەید.
خوبە ئاماژە وەیە بکەم کە لە زوان ئنگلیسی کەلەمەی -Language - ئەڕا کومەڵیگ لە نشانەگان و حەرفەگان و کەلەمەگان وەکار چوود، وە کەلەمەی - Tongue - ئەڕا ئەو تیکە گووشتە وەکار چوود کە هالە ناو دەم. هەروەها لە زوان عەرەبی لسان ئەڕا زوان ناو دەم و - لغة- ئەڕا ساختار تواو نشانەگان و کەلەمەگان. بەڵام لە زاراوەی کوردی کەلهوڕی کەلەمەی زوان ئەڕا هەردووگیان وەکار چوود.
هەروەها بڕیگ جار لە - Tongue- لە ئنگلیسی و - لسان - لە عەرەبی ئەڕا نەگ تیکە گووشتەگە بەڵکە زوان وە مەعنای ڕەوش و سیستم دەربڕین و پەیوەندی وەکاری بەن، کە ئاماژەییگە وە نزیکی و تیکەڵاوی هەردو زوانەگە.
ویر کردن

لە ناو مەردم کرماشان هاوشان کەلەمەی بیر کە سورانی بیژەیل وەکاری بەن، دو کەلەمەی ویر و هوویر وەلیان شنەفتمە کە کەلەمەی ویر لە ناو فەرهەنگ باشوور لە نوویسین و ئامادە کردن عەباس جەلیلیان هاتیە. هەروەها لەو فەرهەنگە ئاماژە وە کەلەمەی هوور هاومەعنای ویر کردیە. بەڵام بەڵگەییگ نوویسریای نەیرم کە ئاماژە وە کەلەمەی هوویر بکەید.
ویر و ویرکردن مەعنایەیل تا ڕادەییگ پەیوەند و تا ڕادەییگ جیا و جیاواز دیرن؛
یەکەم- ویر ئەڕا ویر کردن. لە عەرەبی/ تفکر. لە ئنگلیسی/ Thinking.
دووم- ویر ئەڕا ویر لە چشتیگ کردن، یاد کردن چشتیگ. لە عەرەبی/ ذکر. لە ئنگلیسی/ Remembering, Recalling.
سووم- ویر ئەڕا ویر کردنەوەی چشتیگ، ئارەزوو یا تامەزرووی چشتیگ کردن. لە عەرەبی/ رغبة، اشتهی، طلب. لە ئنگلیسی Desiring, Yearning.
چووارم- ویر ئەڕا لە ویر نەکردن چشتیگ، فەراموش نەکردنی. لە عەرەبی/ نسیان. لە ئنگلیسی/ To Not Forget.
وەختیگ کەسیگ ئوویشید ویر لە چشتیگ کەید، یەعنی فکر وەلی کەید. وەختیگ ئوویشید ویر لە چشتیگ کەیدو، یەعنی یادی کەیدەو. وەختیگ ئوویشید ویری کەمەو، یەعنی ئارەزووی کەید. وەختیگ ئوویشید وە ویرم بار یا وە ویرت نەچوود، یەعنی تا فەرامووشی نەکەم یا فەراموشی نەکەید.
ئیانە گشتیان هاومەعنای کەلەمەی ویرن، کە نشان دەید کەلەمەی ویر لە زوان کوردی فرە فرە تیکەڵ وە مەعنایەیل و کەلەمەیەیلیگ ترەگە.
لە زوان عەرەبی کەلەمەیەیل - تعقل، تفکر، تأمل، تدبر- دیرن کە کەلەمەی - تفکر- ئەڕا ویر کردن پەتی وەکار چوود. لە زوان کوردیش، لە زاراوەی سورانی کەلەمەیەیل ژیر و بیر و هزر و ئەندیشە دیریم، وە لە کەلهوڕی ژیر و ویر و ئەندیشە، کە لە ناو ئی کەلەمە کوردیانە تەنیا کەلەمەی هزرە کە ئەڕا ویر کردن پەتی وەکار چوود. مەعنای یەسە کە ئیمە لە کەلهوڕی کەلەمەییگ ئەڕا ویر کردن پەتی نەیریم.
لە ناو ئی جیایی و جیاوازیەیلە، خوبە ڕووشنیەو بکەیم کە ئیمە لە زاراوەی کەلهوڕی فرە کەڵک لە کەلەمەی ویر وەرگریم تا کەلەمەگان ژیر و ئەندیشە. وە ئی کەڵگ گرتنەش فرە لە پیگەی یاد کردن وەکار چوود. یاد کردن جایگاییگ دیار و گەورە و تایبەتی دیرید، کە پەیوەندە وە گوزەشتە، حس و حاڵیگ نوستالژیگ ئەڕا یادگاریە خوەش و ناخوەشەگان ژیان، یاد کوردەواری و سروشت کوردستان. دەنگ و ئاواز هوورە و ئەو شعرەیلە یا کەلەمەیەیلە کە هوورەچڕەگان وەکاری بەن، فرە یاد و ویر و هوویر گوزەشتە هالە ناوی.
هەروەها ژانرەیلیگ لە دەربڕین کە وت و ویژ و یاد کردن گوزەشتە لە خوەی گرید، لە لای خوەم و بنەماڵەم فرە چالاک بیە. فرە فرە خوەشمان هات لە قسەی خوەش و شیرن و وەتنەوەی یادگاریەگان. خوەشترین چشتەیل لە لای باوگ و داڵگم ئیە بی کە باس و یاد گوزەشتەی خوەیان بکەن یا گووش وە باسیگ بگرن کە یادەورەی یا قسەییگ خوەش لە گوزەشتە کەید. وە لە ڕاسیەو کەلەمەی قەشەنگ یاد و یادگاری تویەنید جایگا و خوەشەویستی ئی کەلەمە لە ناو مەردم کورد نشان بیەید. یاد کردن ئەڕا وەتنەوەی یادەوەریەگان و وەسەرهاتەگان گوزەشتە خەم و خەیاڵ یا خەندە و خوەشییگ سروشتی و پاک دەید وە ڕوویمەت ئنسان.
تەنیا کوردیش ئیجوورە نیە، ئیمە ئیە زانیم کە ویر کردن وە مەعنای یاد کردن - ذکر- لە زندگی و فەرهەنگ تواو ئنسانەیل هەس و وە جوورەیلیگ ڕەنگ داسەو. ئیمە بە بی ویر کردن هاومەعنای یاد کردن نیەتویەنیم ڕووژمان بکەیمە شەو.
بەڵام لە ناو بنەماڵەی من لە دەروەری ویر کردن لە یادگاریەگان گوزەشتە، ویر کردن پەتی یا - تفکر- کردنیگ کە کومەک وە ناسین و زانست بکەید، نەیاشتیمە. ئەڕا نموینە، ئیمە لە دەیشت زەهاو مەردممان کە بەشیگ لە زندگیان کشت و کاڵ بیە و ساڵەیل فرەییگ کشت و کاڵ خەیار و تەماتە کردنە، نەشنەفتم باس ئیە بکەن کە خەیار و تەماتە کە سروشتیگ سارد دیرن، چووی توانایی ئیە دیرن لە ناوچەییگ گەرمسیر بکیڵڕین؟ خەیار و تەماتە لە چ جوورە ئاو و خاکیگ گەورە بن؟ ئاو و خاک دەیشت زەهاو توانای وەبەر هاوردن چ دان و توخمەیلیگ دیرید؟. ئیانە پرسیارەیلیگە کە نیاز وە ویر کردن و وت و ویژ زانستی دیرن کە مەردم ئیمە تا ئەلان نەیاشتنەسەی. وە چوونکە نەیاشتنەسەی، هیچ ویر کردن و بەرنامەییگ نەیرن کە لە ئایەندە چە تاقی بکەنەو ئەڕا کیڵان و چووی خاکیان ئەڕا جوورەیل ترەگ کشت و کاڵ ئامادە بکەن و چ بەرهەمەیلیگ بیەنە بازاڕ، یا بازاڕ و مەردم لە وەرزەگان ساڵ چە نیاز دیرن.
لە ڕووی تکنیکیەو بیر کردن پەتی یا فکر کردنیگ کە زانست و ناسین وەبەر بارید، وەختیگ دروس بوو کە ئنسان یاد یا - ذکر- چشتیگ ئەڕای بکریەید. لە زوان فارسی کەلەمەی یادگیری، ئەڕا فیربووین وەکار بەن. وە لە زاراوەی کەلهوڕیش کەلەمەی یاد دان دیریم کە تویەنید ناوەڕووک فرە نزیک یاد و ویر و ناسین دەربخەید. ئەڕا نموینە، فیزیکزان ئنگلیسی ئستیڤن هاوکینگ باسەیل و بابەتەیل زانستی یاد دوێتەگەی، لوسی هاوگینگ، داس کە ئەویش بکەفیدە شوون ئەو زانست و ناسینە. لەیرە باوگ دوێتەگەی یاد دەید. یادیش ڕی و شیوەی ژیان دوێتەگەی هاوشیوەی باوگی کەید و دوێتەگەش وەگ باوگی خەریک وە ویر کردن پەتی - تفکر- و نوویسین بووید.
لەیرە ڕووشنەو بوود کە ویر کردن ئەڕا ناسین و زانست کە بووت لە لاییگەو وە هوشیاری و ئاگاهیەو بوەخشرید، نیاز وە سەرچاوەییگ یا پاڵنەریگ دیرید کە ڕووشنی بکەید و وە گڕی بخەید.
پاڵنەر ویر کردن من چە بی؟ چە بیە هووکار ئیە کە ویر بکەمەوە ئەڕا ناسین و شناخت و تیگەیشتن و لیکدانەوە و شیکاری؟.
لە جواو ئوویشم کە کەلەمەی - ذکر- لە قورئان بیە هووکار ئیە کە یاد ئەڕا ویر کردن پەتی وەکار بووەم. یەعنی لە دژ مەعناییگ لە ویر کردن کە بنەماڵەم ئەڕا یاد کردن گوزەشتەی خوەیان ناساندنەسەیە من. لە قورئان هاتیە؛ خذوا ما آتیناکم بقوة واذکروا ما فیە _البقرة ٦٣.
موهمترین خاڵ ئیەسە کە کەلەمەی - ذکر - یەکیگ لە ناوەگان قورئانە، وە لە قورئانیش فرە مەعنا بەخشید و خوەنەر تیکەڵ کەید وەی مەعنایەیلە. بەڵام ئەوەی کە لە گشتیان گەورەتر بیە ئەڕای من، یاد کردن بی لە ئوبجکتەگان - Objects - ئەڕا ویر کردن پەتی وەلیان و ئیە کە بکەیمەیە سابجکت - Subject - یا بابەت ویر کردن ئەڕا ناسین. ئەڕا نموینە لە قورئان هاتیە؛ أفلا ینظرون الی الابل کیف خلقت_١٧ و الی السماء کیف رفعت_١٨ لە سوورەت الغاشیة. لەی دو ئایەتە یاد شوتر و ئاسمان کەید کە وە دەربڕینیگ ئەدەبی خوەنەر هان دەید ئەڕا ویر کردن لە سروشت.
خاڵ ترەگ ئیەسە کە قورئان، یاد کردن، وەگ کەلەمەییگ زندگ کە خاوەن توانایی و هیزە، ناسینیدەی. وەختیگ کە ئنسان یادیگ خەیر و خوب کەید، لە هەر چشتیگ، خوبی و خاسی چوود ئەڕای. یاد کردن - ذکر - ڕوح ئنسان ئارام، ئاگاه، ئازا، ئومیدەوار و پەیوەستی کەید وە هیزەیل خوبی و خاسی.
وە لە نوای ئیەو، یاد نەکردن خود و خاک و خودا و خیزان، ئنسان لە ئارامی و ئاگاهی و ئومید دوویریەو کەید و تەنیای کەید و پەیوەست وە هیچ جاییگ و کەسیگ نەیود و لە کووتایی خودیگ و خیزانیگ و خاکیگ و خوانیگ ئەڕای نیەمەنید.
نزیکی و تیکەڵی دو کەلەمەی یاد کردن و ویر کردن و فرە وەکار چووینیان لە زوان کوردی، من بەید ئەڕا ئیە کە ئحساس ئیە بکەم کە وە جووریگ پەیخاویگ دیرید ئەڕامان، وەگ ئیە کە بتواید بوویشید ئەلان ئەڕا مەردم کورد موهمە کە وە ویریان یاد بکەنەوە، یاد خوەیان، خاکیان، خیزانەیلیان، خاندانیان، خیڵەیلیان، خی و خووە گەورەگانیان کە فەرامووشی کردنە. یاد کردن تواو ئەو چشتانەی لە کیسمان چیە و ئەو چشتانەی کە دیریم و بی ناز و تەنیا کەفتنە. یاد داڵگەیل و زوان داڵگیمان بکەیمەو ئەڕا زندگ بووینەوە، یەکبووینەوە، ئەڕا چوکەر دانیگ تازە، گەرا سەندیگ تازە، خوەشەویستییگ تازە، لە خاکەو ئەڕا خوەر چووینیگ تازە. وەگ چوکەر دان و گەرا سەندن گیای گوڵ گوڵەبەڕووژە لە بەین خاک و خوەر؛ خاک_ گوڵ گوڵەبەڕووژە_ خوەر، شەیدایی و جووش و خرووشیگ دژ وە تاریکی، لیکترازان و دابڕان و شیویان.
لە کووتایی

ئی سگلە کەلەمە، ڕووی کردن لە ڕووشنایی، هەناسەی پاک، ویر کردن، سە کەلەمەس کە من هەڵیبژاردمە ئەڕا دیگار ئنسان کورد. ئی سگلە کەلەمە هاتگ لە زندگی و ئازموون و پەروەردەییگ بیە کە خوەم وەپیدا گوزەر کردمە.
زوان دروس نیەود تا ناو دروس نەود، ناویش دروس نیەود تا ڕووی کردن لە ڕووشنایی و هەناسەی پاک و ویر کردن لە ڕوویمەت ئەو ناوە یا ئەو کەسە تیکەڵ نەون.
وە لە کووتایی من داوا کەم ئەو کەسانەی کە خوەش دیرن، ئەوانیش وە کەلەمەگان پورترەییگ لە دیگار ئنسان کورد بکیشن و بنوویسن تا ئی باسە بوودە باسیگ کوردی و بنەڕەت پەروەردەی کوردی لەسەری دامەزرید.

عەباس موحەممەدی

__________________
* خوبە ئاماژە وەی خاڵە بکەم کە لەی بەشە هەوڵ ئیە دریاس کە لە کەلەمەی ویر لە جیات بیر کەڵک بگرم. لە فەرهەنگ باشوور لە ئامادە کردن عەباس جەلیلیان کەلەمەی ویر هاتیە. وە لە هەنبانە بۆرینەی ماموسا هەژاریش بیر نوویسریاس.
* ئی کەلەمەیل ژیرەوەش توانید کە خوەنەر کومەک بکەید لە خوب خوەندن ئی نوویسینە؛
نور لە عەرەبی و فارسی، نوور لە کوردی سوارانی، نوویر لە کوردی باشوور.
دەروون لە کوردی سوارنی، دەرووین لە کوردی باشوور.
دوور لە کوردی سورانی، دوویر لە کوردی باشوور، دور لە فارسی.
بوون لە کوردی سورانی، بووین کە کوردی باشوور، بودن لە فارسی.
دوا و دوایی لە کوردی سورانی، دویا و دویای لە کوردی باشوور.
ڕوو و ڕوومەت لە کوردی سوارانی، ڕووی و ڕوویمەت لە کوردی باشوور، رو و صورت لە فارسی.
وشتر لە کوردی سورانی، شوتر و هوشترلە کوردی باشوور، شتر لە فارسی.
* لە خاڵیگ ترەگ توام خوەنەر ئاگادار ئیە بکەم کە زنجیرە نوویسین زوان داڵگی کەم و کوڕیەیلیگ هالە ناوی کە ئومید ئیە دیرم کە لە کووتایی وەختیگ گشتیان کوو بینەو لە کتاویگ، تا جاییگ بتوانیم و بزانیم هەڵەگان و ناڕیکیەگانی ڕیک و ڕاس بکریەیدەو.

زوان داڵگی (٩)
زوان داڵگی (٨)
زوان داڵگی (٧)
زوان داڵگی (٦)
زوان داڵگی (٥)
زوان داڵگی (٣) و (٤)
زوان داڵگی (٢)
زوان داڵگی ١

بگه‌رێوه‌|ئەم بابەتە 101 جار بینراوە| بینێره‌| چاپ
Facebook| My Yahoo| Twitter| google




start|copyright © 2009 kdpmedia.org|contact