. . . .


13 Mar 2018

زوان داڵگی (٨)


عەباس محەممەدی
ساڵ ١٣٧٥ هەتاوی - خورشیدی- ئەو ساڵەیلە کە من ڕووژانە چیام ئەڕا مەدرەسەی دەبستان، کڵاسیگ وە ناو کڵاسەیل - نهضت- لە ناو کویچەگەمان بەرپا بووی و داڵگم ئیواران دەفتەر و کتاویگ وە دەسەو گرت و چووی بخوەنید. کڵاسەگەیان دەسەییگ ژن و دوێت مەحەلەگەمان بین کە موعەلمیگ جەوان داشتن خوندن و نوویسین فارسی یادیان دا. شەویلیش دویای کڵاسەگانی داڵگم داوا لە من و براگانم کرد کە لە نوویسین مەشقەگانی و یاد گرتن دەرسەگانی کومەکی بکەیم.
ئەو وەختە زەروورەت یاد گرتن زوان فارسی یا هووکار ئیە کە داڵگم بچوود زوان فارسی یاد بگرید چشتیگ نەوی کە من فرە دقەت وەلی بکەم. ئەسڵەن فکر وەلی نەکردم و نەزانستم کە ئەڕا ئیقەرە ئەڕای موهم بی. تا ئیە کە گەورەتر بیم و پەی بردم کە ئەڕا داڵگم لەو بارودووخە ناخوەشەی کە ئیمە داشتیم چووی زوان فارسی یاد بگرید.
داڵگم وەگ فرەییگ لە ژنەیل ناوچەی ئیمە کە لە کەمپ ڕومادی ئەراق گەڕاوینەو ئەڕا ئیران، کەفتوویە ناو شاریگ کە هەرچووینیگ ئەڕا من کە لە ئەراق لە داڵگ بیم و کرماشان دونیاییگ تازە بی ئەڕام، ئەڕا داڵگمیش هەرئیجوورە دونیاییگ ترەگ و تازە بی.
وەرجە شەڕەگەی ئیران و ئەراق، داڵگم مناڵیگ بی لە ئاوایی و لە ماڵ داڵگ و باوگی، لە دونیای مناڵانەی کوردەواری، لە دونیاییگ کە وەسایل و ئمکانات تکنولوژی باسیگ وەلی نەوی و تویەنیم بوویشیم لە دونیاییگ کوون و سونەتی زندگی کردن، دونیاییگ بی بازاڕ کە وە پشت بەستن وە خوەیان نیازەیل خوەیان وە کار کشت و کاڵ و دامداری فەراهەم کردن. وەختیگ شەڕەگە شرووع بی و مەردم وە زوور بردن ئەڕا ئەراق، کەفتنە ناو فەرهەنگ عەرەبی کە لە کەلەمەیەیل عەرەبی ئەڕا فرەییگ لە چشتەیل زندگی ئستفادە کردن، ئەڕا نموینە، کەلەمەی سەلاجە (ثلاجة) ئەڕا یخچاڵ، وە کەلەمەی سەیارە (سیارة) ئەڕا ماشین کەفتە ناو زوانیان. وەختیگیش کە دویای زیاتر لە دە ساڵ ئاوارەیی چیمەو ئەڕا سەرپوڵ زەهاو، داڵگم کەفتە ناو فەرهەنگیگ ترەگ و زوانیگ ترەگ کە ئەو چشتانەی وە عەرەبی وەگەردیان زندگی کردیم، بیە فارسی، ئەڕا نموینە کەلەمەی یەخچاڵ و یەخچاڵ فریزر لەو وەسایلەیلە بین کە ئەڕا داڵگم و ژنەیل ترەگ چشتیگ تازە بی. حەتا داڵگم ئیە نیەزانست کە کەلەمەی فریزر - Freezer - کەلەمەییگە کە لە ئنگلیسیەو هاتوویە ناو زوان فارسی و لەوانیشەو ئەڕا ئیمە. یا وەسایلیگ وەگ – همزن، مخلوط کن، اجاق- و وەسایل ترەگ کە تواو ئیانە لە زوان فارسیەو هاتنە ناو مەردم کورد ئیمە.
نەگ تەنیا کەلەمەگان و ساختار یا پیکهاتەی زوانی، بەڵکە بنەڕەت تواو زندگی کوردیمان گرتوویەو. ئەڕا نموینە، بەشیگ ترەگ کە فرە گووڕان وەسەری هات، خانگ و معماری ماڵەگان بی. لە جیاتی کەلەمەی ئەیوان و هەیوان کەلەمەی کۆریدۆر وەکار بردن، لە جیاتی دیوەخان کەلەمەی پەزیرایی وەکار بردن. ئاشپەزخانەش کەلەمەییگ بی ئەڕا جای دروس کردن خواردن، لە حاڵیگ کە لە زەمان کوونەو کەلەمەی کوانگ ئەڕا جای دروس کردن نان و خواردن، وە کەلەمەی کەیوانوو ئەڕا ژنیگ کە کوانگ وەڕیەو بردیە و چاودیری کردیە، وەکار بردنە.
تواو ئیانە کار فرەییگ لە ڕوح و ڕەوان داڵگم کورد هەناسەساردم کردووی، عەساب و دەروونی خراو کردووی کە کەفتوویە ناو زوان و فەرهەنگیگ کە بوود وەگ مناڵ یادیان بگرید و خوەی وەگەردیان ڕابارید. داڵگم و مەردم کورد ئی فکرە زاڵ بیە سەر سەریان کە تهران یا فارسەگان خاوەن فەرهەنگ و داهینان و وەسایلن، کە مایەی تەحقیر و خو وەکەم زانین بی ئەڕایان، بەڵام نەزانستن کە خود فارسەگانیش فرەییگ لە وەسایل و نیازەیلیان لە وڵاتەیل خارجی و ئروپاییەو هاوردنە ناو فەرهەنگ ئیرانی. ئەڕا نموینە، باس ئاشپەزخانەی ئوپن – Open Kitchen - هاتە ناو مەردم و ئی باسە فرە ئەڕای ژنەگان موهم بی، چوونکە پەیوەند وە مودڵەیل و زندگی کردن ڕووژانەیان بی.
هەر لەو دەورانەش کە ژنەگان ئیرانی سەریان وە ئاشپەزخانەی ئوپن موشغووڵ بی، چین مەردم تەحسیڵکەردەی ئیرانی باس و خواس - Open Mind - لە فەرهەنگ ئروپایی هاوردنە ناو فەرهەنگ و زوان فارسی.
ساڵیگ داڵگم چی ئەڕا کڵاسەیل - نهضت- و فرە تەڵاش کرد کە فارسی یاد بگرید، بەڵام لەوەر کرایەنشینی فرە کویچە وە کویچە کردیم. ئیتر ئەو داماوە نەتویەنست کە ساڵ دووم ئدامە بیەید. خود - نهضت سواد آموزی- یش چشتیگ نەوی کە فرە ئەهەمیەت وە ئەو کەسانە بیەید کە تواستن خوەندن و نوویسین وە زوان فارسی یاد بگرن. حەتا خود بونیاد و بەرنامەی - نهضت- یش ئدامە پەیدا نەکرد و هەر لەو ساڵەیل ئەوەڵە بی مەعنا بی. کەسانیگیش کە دەرس لە - نهضت- خوەنین، بوویە کەلەمەییگ فرە گەن ئەڕایان. وە لە ڕاسیەو کەسیگ - نهضت- ی، کەسیگ بیبەخت و داماو بی.
نهضت سواد آموزی- بەرنامەییگ بی کە خومەینی لە ساڵ ١٣٥٨ دایمەزران ئەڕا کەسانیگ کە جا مەنینە لە خوەندن یا وەهەر دەلیلیگ نەتویەنستنە بخوەنن. سەتح (سطح) ئی بەرنامەش ئەڕا کەسانیگ کە تواستن بخوەنن، لە حەد خوەندن و نوویسین ناو خوەیان، خوەندن تابڵویگ و پەیدا کردن ئادرسیگ بی، یەعنی ئیە نەوی کە بوویشیم تواستن سەواد و زانست علم فەڵەک یاد مەردم بیەن.
لە دەوران قاجاڕ تا ڕەزاخان و موحەممەدڕەزای کوڕی، بەرپرسەیل نەتویانستن ئیران وە جووریگ شایستە بسازن. نەسڵ باوگم لە زەمان موحەممەدڕەزا، ئەوەڵین نەسڵ لە بنەماڵەی ئیمە بیە کە چیە مەدرەسەی مودڕن یا دەوران تازە کە لە لای حکوومەت ئیرانەو ئدارە بی. خومەینیش کە ئاگاه وە تاریخ شاهی و شاهەگان ئیران بی، تەڵاش کرد دین و سیاسەت بکەیدە یەکیگ و کار ئەڕا دامەزراندن دەسڵات شیعی بکەید. وەختیگیش قودرەت وە دەس گرت، شەڕ و شووڕ وەگەرد خوەی هاورد و لە ئاغاز شەڕەگەی ئیران و ئەراق باوگم و هاودەورەییەگانی دەرس و مەدرەسە وڵ کردن و ماڵ و زندگی مەردم ئیران و کوردستان خراو بی و ئیتر باوگم خوەندن لە دەسی چی. حەتا خوەم کە لە ئەوەڵین نەسڵەیل کوردەگان کەمپ ئاڵتاشم کە دویای گەڕانەوە لە ئیران چیمە مەدرەسە، وەخاتر ئیە کە موشکڵات و نگەرانیەیل فرەییگ ئەڕا من و هاودەورەییەگانم دروس بی، خوەندن لە ژیر دەسڵات ئاخوندی خومەینی ئەڕامان ئمکان نەیاشت و فرەییگ لە مناڵەگان دەرس و خوەندن وڵ کردن.
ئەگەر لە نواڕینیگ ترەگ چەو لە هاتن خومەینی بکەیمن، وە علەت ئیە کە باوەڕ داشت وە دوگانگی زانست و جەهل _ ڕووناکی و تاریکی _ خەیر و شەڕ، کە ئیجوورە نواڕینە لە باوەڕ دینی و ئیدئولوژیگ سەرچاوە گرید، (چوونکە خومەینی خوەی وە خەیر و ڕووناکی و زانست زانی و موحەممەدڕەزا وە شەڕ و تاریکی و جەهل) وە ئەرک خوەی زانی کە ئیران لە ئەوەڵەو و لە بنەڕەتەو بونیادی بنەیدەو. وەختیگ کە هاتە سەر دەسڵات، وەگ کەسیگ جامعەییگ تازە دروس بکەید و لە جەهل دەریانبارید، فەرمان - نهضت سواد آموزی- و - انقلاب فرهنگی- دەرکرد. هەروەها فرەییگ لە ناوەگان جوغرافیایی خاک و ئاو مەردم گووڕا، وە حەتا مەردم ناچار کردن کە ئەڕا نەسڵ و نەوەگانیان ناوەگان دینی هەڵبژیرن. من لە بەش دووم باس ئیە کردمە کە فرەییگ لە ناوەگان ناوچەی کرماشان گووڕانە، وەگ، لە زەمان ڕەزاخان ناو شار ئارونئاوا بیە شاەئاباد غەرب، وەختیگیش خومەینی هات کردنەیە ئسلامئاباد غەرب. ئسلامی کردن گشت چشتیگ ئدامە پەیدا کرد و بەرنامە ئەڕا دانشگاه ئازاد ئسلامی ڕژانن و دویاتریش دانشگاه پەیام نوور دامەزرانن.
وەرجە ئنقڵاب ٥٧ وەختیگ خومەینی کار سیاسی کرد، کەسانیگ وەگ عەلی شەریعەتی کە لە بابەت علومی ئنسانی و فەلسەفە و زانستەیل ئسلامی ئاگاهی داشت، لە بوعد فکریەو باس سوسیالیسم و کومونیسم و تواو ئیسمەگان تر مەعنا و تەفسیریگ ئسلامی کرد و زەمینە ئەڕای دەسڵات گرتن خومەینی فەراهەم کرد. شەریعەتی کتاویگ دیرید وە ناو - چە باید کرد؟. ئی پرسیارە بیە پرسیاریگ سمبولیگ کە ئیمە بووت چە بکەیم؟ چ نەقشە و بەرنامەییگ ئەڕا ئایەندەی وڵات بکیشیم؟. دیارە پرس ئەسڵی ئیەسە کە تواو زانستەیل و مەکاتب فکری و فەلسەفی پەروەردەیی ئنسانی هەوسار و دەسی بکەید و بخەیدەیانە خزمەت ئەفکار ئسلامی شیعی.
بەڵام ئی پرسیارە تەنیا پرسیار شەریعەتی نەوی، تەنیا ئەو نەوی کە ئەو پرسیارە کردە ناو کتاویگ. لنین - Vladimir Lenin – کتاویگ دیرید وەناو - What Is To Be Done? - کە مەعناگەی بوودە - چە باید کرد؟- وە هەروەها تولستوی - Leo Tolstoy - نوویسەر ڕووسیەیی کتاویگ هەر وە ئەو ناونیشانە دیرید کە هەر دوگلەیان وەرجە شەریعەتی ئەو کتاوەیلە نوویسینە. دیارە هەرجووریگ لنین بیر لەسەر پەیدا کردن ڕی و شوینیگ کردیە ئەڕا ئەرزشەگان سوسیالیسم و مارکسیسم لە جامعەی جەهانی، هەرئیجوورە شەریعەتی خوەی و مەردم موسوڵمان لە نوای جەهانیگ فرە گەورە و گران دویناس کە لازمی دیە ڕی و شوینیگ بدووزیتەو کە ئەرزشەگان ئسلامی وەناو ئەو جامعەی جەهانیە جای بوودەو.
پرسیار - چە باید کرد؟- هەرچەن ڕەنگ و بوی ئنقڵابی دیرید، بەڵام پرسیاریگ نەوی کە جواویگ دروس و حساوی بارید یا بوەخشید. چوونکە عەلی شەریعەتی و کەسان دویای ئەو ئەلانیش کە ئەلانە ئەو پرسیارە هەر کەن، بەڵام چە بی؟ ئایا ئەو پرسیارەی کە لنین و شەریعەتی کردنەی تویانست جواویگ داشتووت؟. وە نەزەرم ئی پرسیارە وەگ ئەسپیگ کوورە. نەگ تەنیا خاوەنەگەی نیەڕەسنیدە جاییگ، بەڵکە لە ڕی دەریکەید و سەرگەردانی کەید. چوونکە دویایی دوینایمن چەوەسەر ئنقڵابەگەی لنین هات و ئەلان چە وەسەر ڕژیمەگەی خومەینی هاتیە کە عەلی شەریعەتی تەپڵ ئەڕای کوتا.
لە زەمان ئنقڵاب ئیران شوعاریگ دروس کردن - استقلال آزادی جمهوری اسلامی- کە بیە شوعار خومەینی و یاوەرانی وەختیگ نزام سیاسی ئیران کردنە جمهوری ئسلامی. وەی شوعارە تواستن بوویشن کە موحەممەدڕەزا مەردم زەلیل و بەردەی وڵاتەیل ترەگ کردیە و گشت نیازەیل مادی و مەعنەوی لە ئەوان ترەگ وەرگرید و خاوەن بەرنامە و خەلاقیەت خوەی نیە. بەڵام وە شیکاری چەن خاڵ وەیە ڕەسیم کە نزام جمهوری ئسلامیش، نە سەربەخوویی دایە مەردم ئیران، نە ئازادی، نە جمهوری، وە نە خەلاقیەت و سەرزندگی هاوردە ناو مەردم.
خاڵ یەکەم، هەرجووریگ نازیەگان ئاڵمان ئلهام لە سواستیکا - Swastika - گرتن ئەڕا پەرچەم خوەیان، هەرئیجوورە خومەینی و دارودەسەگەی نشان سیکەگان- Sikhism - هند کوپی کردن.
خاڵ دووم، هەرجووریگ وڵاتەیل دراوسی ئیران، ئەراق، پاکستان، ئەفغانستان، تورکمەنستان لە زەمان و دەورەییگ سیاسی، ناو و نزام جمهوری بردنە ناو سیاسەت و دەسڵاتیان، خومەینیش وەگ دەرودراوسیەگانی کەلەمەی جمهوری لکاندیە ئسلامیەو. وەگ جمهوری ئەراق ئسلامی و جمهوری پاکستان ئسلامی.
خاڵ سووم، هەرجووریگ هەر لە زەمان قاجاڕەو تا زەمان ڕەزاخان و موحەممەدڕەزای کوڕی ئەڕا دامەزراندن ساختاریگ پەروەردەیی ڕووی لە ئروپا کردن، هەرئیجوورە نزام ئامووزشی جمهوری ئسلامی ئیران بیشتر و بیشتر مەیل ئەڕا پەروەردەی ڕووژئاوایی داشتیە و دیرید. لە زەمان قاجاڕ ئەمیر کەبیر مەدرەسەی - دارالفنون - بونیاد کرد کە موعەلمەگان و دەرسەگانی ڕووژئاوایی بین. هەر لەو دەورانە بی ڕی و شوین ناردن دانشجوو ئەڕا ئروپا دیاری کردن کە تا ئەلانیش گڕ و تینیگ فرەتر هەس لە ناو خوەنەوارەیل ئیرانی کە بچنە ئروپا بخوەنن. وە موهمترین خاڵیگ کە نوقتەی لاوازی نزام پەروەردەیی جمهوری ئسلامی بیە لەی ساڵەیل پیشترە، ئیە بیە کە زانستەیل ئنسانی - Social Science - لە دانشگایەیل ئیران فرە فرە دانشجوو داشتیە و نگا و نواڕینیگ ئنسانی و ڕووژئاوایی لە ئیران نسبەت وە زندگی و جەهان شکڵ گردیە.
ئیە جای تەعەجوب نیە، چوونکە فرەییگ لە خود بەرپرسەیل نزام جمهوری ئسلامی لە ڕشتەیەیل زانستەیل ئنسانی - فلسفە و علومی اجتماعی- مەدارک خوەیان وە دەس هاوردنە.
ئەڕا ئنسان نیاز وە پەروەردە بووین دیرید؟
ئەڕا پەروەردەی کوون و نوی لە ناو ئنسانەیل و جامعەی ئنسانی دروس بیە و مناڵ چوود ئەڕا مەدرەسە پەروەردە بوو؟. هەدەف و مەقسەد لە پەروەردە بووین مناڵ چەس؟.
جوورەیل جیاواز پەروەردە داشتیمە و دیریم، لە لەیانە؛
پەروەردەی دینی کە مناڵ ئەڕا ئەهداف دینی گەورە کەید.
پەروەردەی نەتەوەیی کە مناڵ ئەڕا خاک و ئاویگ، فەرهەنگ و زوانیگ پەروەردە کەید.
پەروەردەی هاووڵاتی یا ملی کە مناڵ پەروەردە کەید کە بوودە هەمشەهرییگ و هاونیشتمانییگ بدوون ئیە کە باس دینیگ و نەتەوەییگ و ناسنامەی گروهیگ زاڵ بوود. ئی پەروەردە پەروەردەییگ ئروپایی مودڕن و تازەس کە بوار ئقتسادی فرە موهمە لە ناوی.
لە وڵاتەیل ڕووژهەڵاتی مەدرەسە و مەراکز خوەندن و حوجرە و خانەقا و ناوەگان ترەگ لە کوونەو بینە، بەڵام ئیانە خوەندن کڵاسیکی و تایبەتین و پەیوەند وە دونیای تازە کە جەمعیەت فرە بیە و ئنقڵاب سەنعەتی و ئنقڵابەیل ترەگ وەناوی ڕووی داس، نیە. هەرچووینیگ لە کوردستان لە کوونەو حوجرە بیە و کەسانیگ تایبەتی چینە بخوەنن، هەرئیجوورە لە وڵاتیگ وەگ ئنگلیس لە قەڕنەیل گوزەشتە و ئەلانیش مەدرەسەی دینی هەس و کەسانیگ چینە و چن بخوەنن. بەڵام لە قەڕن هژدە وەرەوئیلاوە وە علەت ئنقڵاب سەنعەتی و نزام تازەی جامعە و بازاڕ و زندگی، خوەندن ڕەسمی دەسڵات یا جامعە لە خوەندن دینی جیا کردن و کردنەیە بەشیگ کە بوویاد مناڵەیل بخوەنن ئەڕا وەدەس هاوردن لیاقەت و مەهارەت ئەڕا بازاڕ کار و زندگی و وە گڕ خستن و چالاک کردن جامعە. هەر ئەڕا ئیە سیستم و جورەگان فورم خوەندن ڕەسمی و ملی لە دریژی دەهها ساڵ یەواش یەواش دروس بی کە نەسڵەیل مەردم هەماهەنگ بکەید وەگەرد تەغیرات و گووڕانەگان جامعەی مودڕن.
لە قەڕن نوزدە کە جامعەیەیل ڕووژهەڵاتیش گووڕان فرەییگ کەفتە ناوی و تەغیرەیل فرە گەورە دروس بی، وە ڕووی کردن لە ئروپا وە وەرگرتن بەرنامە، ئەوەڵین مەدرەسەیەیل وە ڕی و ڕەوش ئروپایی لە ئیران دروس بین و بیە ئاغازیگ و دویاتریش لە زەمان ڕەزاخان و موحەممەدڕەزای کوڕی نزام ئاموزشی و مەدارس حکوومەتی یا ڕەسمی دروس بین و بینە بەشیگ موهم لە زندگی مەردم ئیران. وە ڕەوشەیل ئروپایی ئەڕا زوان و پەروەردە بینە سەرچارەی زانست پەروەردەیی. ئەڕا نموینە باس - Language Standardization, Education Standardization -ئستاندارد کردن زوان و پەروەردە لە ئەوانەو یاد گرتن. هەر لەو دەورانە مەدرەسەیەیل ئامریکایی و ئنگلیسی و فەرانسەوی لە تهران کریانەو و کەسانیگ تەشویق کردن کە ئەڕا خوەندن بچنە وڵاتەیل ئروپایی. هەروەها تەرح و پروژەیەیل جیاواز دانان ئەڕا خوەنەوار کردن جامعە، وەگ - تعلیمات اکابر، سپاه دانش- وە لە نزام مەدرەسە لە فورم ٦-٦ ئستفادە کردن، یەعنی شەش ساڵ خوەندن دەبستان و شەش ساڵ دبیرستان. لە زەمان موحەممەدڕەزا لە ساڵ ١٣٤٦ هەتاوی بی کە ئی نزامە تەغیر دان ئەڕا ٥-٣-٤ پەنج ساڵ دەبستان و سە ساڵ ڕاهنەمائی و چووار ساڵ دەبیرستان کە تا دەورانیگ من لە مەدرەسە بیم، یەعنی تا دەوران جمهوری ئسلامی، ئی نزامە ئدامە داشت، بەڵام وەختیگ من لە ڕاهنەمائی بیم تەغیر کرد ئەڕا ٥-٣-٣-١ پەنج ساڵ دەبستان و سە ساڵ ڕاهنەمائی و سە ساڵ دەبیرستان و یەک ساڵ پیش دانشگاهی. وە هەر لە دەورەی ڕاهنەمائی من بی کە ساڵی سە بەشی یا (ثلثی) لابردن کردنەیە دو ترم. کە خود کەلەمەی (Term) و (ثلث) توانید عەمیقەن باس لە ناوەڕووک ئی نزامە پەروەردەییە بکەید.
ئیمە لە ٥-٣-٤ و ٥-٣-٣-١ حالی نەویم و کەسیش ئەڕامان باسی نەکرد. ئیمە ئیجوورە حالی بیم کە خوەندن لە کڵاس یەک شرووع بوود تا کڵاس دوازدە. وەختیگیش پرسیار کڵاس شەش کردیم کە ئەڕا نەیریمەی، داستانیگ ئەڕای دروست کردووین، وەتن کوڕەگەی شاه لەو ساڵە ڕفوزە بیە و شاه عەسەبی بیە وەتیە ئەو ساڵە نەمەنید. ئەلانیش فرەییگ لە مەردم و خانەوادەی مناڵەگان و حەتا خود مناڵەگانیش نیەزانن کە سیستم خوەندن و کتاوەگان دەرسی چەس و چە بوود باشە و کی ئیانە دیاری کەید.
لە ئاغاز دەهەی نەوەد هەتاویەو دەسڵاتداران جمهوری ئسلامی کار لەسەر تەغیراتیگ ترەگ کردن، باس فورم ٦-٣-٣ یا ٣-٣-٣-٣ لە شوین ٥-٣-٣-١ بردنە مەرحەڵەی ئجرا. هەروەها لابردن مەرحەڵەی کنکوور بیە بەرنامەییگ ترەگ. لە حەرەکەتیگ ترەگ مەرحەڵەی پیش دەبستانی - Preschool - وەگ جوریگ لە مەرحەڵەگان خوەندن لە سیستم پەروەردەیی ناساندنەی. وە خاڵیگ ترەگ کە ئەڕایان ئەوڵەویەت داشتیە، ئیە بیە کە دانش ئاموزەیل بکیشنن ئەڕا هونەرستانەگان - هنرستان - تا بتویەنن پەیوەند بووین وەگەرد کار و بازاڕ و حرفە و فەن و ئقتساد.
هووکار گووڕان لە دەورەگان و بەرنامەگان خوەندن لە وڵاتەیل ئروپایی چەس و لە ئیران چەس؟
لە دەوران تازە لە وڵاتەیل ئروپایی کە زندگی و زەمان و زوان کەفتنەسە شان وە شان یەکترەگ و سورعەت و دقەت و ئاگاهی و پیشەوە چووین ئەڕایان موهمە، ئەڕایان ئەوڵەویەت داشت کە کار فرەییگ لەسەر پەروەردە و زانست پەروەردە بکەن. چوونکە ئەوانیش موشکڵاتیگ وەگ ئیمە داشتنە و دیرن، ئەڕا نموینە هەرجووریگ لە لای مەردم و مناڵەیل خوەمان زندگی وەختیگ شرووع بوود کە دەرس تەمام بکەن و شوغڵیگ وەدەس بارن و ژنیگ بخوازن یا شووی بکەن، ئەوانیش وەگ ئیمە ئیە لە ناویان بیە کە دویای دەرس و دانشگاه زندگی شرووع بوود. بەڵام ئەوان هاتن و بیر لەیە کردن کە چجووری کاریگ بکەن کە دەورەگان خوەندن بوودە بەشیگ لە زندگی کە مناڵەیل خوەشیان بوود لە ناوی، نەگ ئیە کە ترشیان بوود و خودا خودا بکەن کەی بڕەسن وە دانشگاه و کەی ژنیگ بخوازن یا شووی بکەن.
وڵاتەیل ئروپایی وە نگا و نواڕینیگ واقعبینانە و ئقتسادی چەو لە دونیا کەن. هەر ئەڕا ئیە زەمینەی پەروەردەییگ دروس کەن کە مناڵ بکەفیدە ناو چەرخەی ئقتساد و بازاڕ و جامعە. ئەوان ئی جوورە نگا و نواڕینە لازمی زانن ئەڕا چارەسەر کردن و کونتروڵ کردن موشکڵات ئجتماعی و سیاسی و جەمعیەتی. تا جاییگ کە هووکار ئستفادە کردن یا دامەزراندن پیش دەبستانی لە ولڵاتەیل ئروپایی ئیەسە کە مناڵ لە عومر چووار یا پەنج ساڵی ئامادەگی پیشتر داشتووت ئەڕا دەبستان تا ڕیگەی ڕووشدی وە خوبی تەی بکەید و زندگییگ بەرەکەتدار و بەردار داشتووت.
بەڵام پەروەردەی جمهوری ئسلامی ئیران موشکڵات فرە فرە عەمیقیگ دیرید کە وە تەغیر دەورەگان و ناو دەورەگان و ژمارەگان چارەسەر نیەود، خوەیانیش باش ئیە زانن. عومق موشکڵاتیان ئەوەڵ ئیەسە کە کار لەسەر ئیە کەن کە فارسی بوودە زوان پەروەردە و مەردم و مناڵەیل وەی زوانە زندگی بکەن. چوونکە ئەڕا نموینە نەتەوەییگ وەگ کورد بەرگری کەید و نیەتواید کە وە زوان فارسی پەروەردە بوود و زندگی بکەید، بەڵکە ئیمە زوان زندگی خوەمان دیرم. دووم ئیە کە تەڵاش کردنە کە پەروەردەییگ دینی لەسەر زوان فارسی دامەزرنن، پەروەردەییگ شیعی کە ژیرخان جامعەی ئیرانی بوود. هەروەگ ئیە کە بەشیگ لە مەردم نەتەوەگان ئیران قەبوول نەیرن کە زوان فارسی بوودە زوان پەروەردە، مەردم سونی و زەردوشتی و یارسان و مەسیحیەگان و بەهائیەگان و ئەوەگان ترەگ ئیە قەبوول نەیرن کە دین شیعە بوودە ژیرخان جامعەی ئیران. بەڵام دەسڵات ئیران گووش وە کەس نەگرتیە و نیەگرید و ئیمە زانیم کە چەن ساڵ دویای ئنقڵاب ٥٧ ئنقڵاب فەرهەنگی شرووع کردن و دەس کردن وە بەستن دانشگاگان و دەر کردن ماموسایەیل و گرتن دانشجووەیل، کە تا ئەلان ئدامە دیرید. وە لە مودەت ئی چل ساڵەی دەسڵاتیان، دەسکاری فرەییگ لە دەورەگان و کتاوەگان خوەندن کردنە تا شایەد پەروەردەییگ دامەزرنن کە زانست و علمیگ شیعی وەبەر بارید. یەعنی وەگ مامریگ کە خاییگ وە دوگلە زەردینەو بکەید، ئیانەش توان خاییگ بکەن کە هەم شیعە بووین وەناوی بوود وە هەم فارسی کردن مەردم.
بەڵام ئەلان هەر ئەوانەی کە ئنقڵاب فەرهەنگی ئاغاز کردن، زانن کە فەساد هالە ڕیشەی نزامەگەیان. زانن لە مودەت ئی چل ساڵە نە توانستن ئقتساد بوەنە ناو پەروەردە، وە نە توانستن کە شیعە بکەنە ژیرخان زندگی مەردم. زانن کە دەرس و مەدرەسە بیەسە مەدرەک و مەدرەکگەرایی، خەلاقیەت و داهینان مەعناییگ نەیرید و نەمەنیە، وە فرەییگ لەو دانشجووەیلە کە دەرسەگانیان تواو کردنە بیکارن و لە جیاتی ئیە کە بووینە خووینیگ گڕ و گەرم و زندگی بیەنە جامعە، ئەفسوردە و سەرگەردان و نەخوەش بینە یا وڵات وەجاهیڵانە. زانن کە جامعە و بازاڕ و بارودووخ ئیران بەشیگە لە جامعەی جەهانی و نیەود غافڵ بووین لەیە کە هەرچە بی تەوەجوهی وەی مەسەڵە بکەن دویایی شکیدەوە سەر خوەیان. زانن ئیە خەڕگیگە کە خومەینی گرتیەسەوەی و چل ساڵە خوەیان و مەردم چەقاندنەسە ناوی و دەرچووین وەلی نیە.
یەکیگ لەو کەسانە کە لە ئنقڵاب فەرهەنگی ئیران دویای ئنقڵاب ٥٧ دەس داشت، عەبدولکەریم سروشە. سروش لەوانە بی کە سەنگ ئسلام شیعی و خومەینی کوتا وەسەر سینەیا، بەڵام ئەلان چیە ئەڕا ئامریکا و نە باوەڕی وە ئنقڵاب مەنیە و نە ئنقڵاب فەرهەنگی.
لە ڕاسیەو کەسانیگ کە زەمینە ئەڕا ئنقڵاب ئسلامی و پەروەردەی ئسلامی خوەش کردن، وەگ شەریعەتی و سروش، خەلاق یا داهینەر نەوین، بەڵکە ئەفکار و ئحساسات ئسلامی خوەیان لە مەکاتب فکری و فەلسەفی ئروپایی شارژ کردن و ئەو بونیادەی کە لە زەمان پەهڵەوی دروس بی، وە تەغیراتیگەو هەر ئەوە ئدامە پەیدا کرد بەڵام لە پەیکەر نزام جمهوری ئسلامی. نموینەییگ ترەگ ئەڕا ئی قسە، خدمەت سەربازیە کە لە زەمان ڕەزاخان لە ئیران بەرپای کردن و تا ئەلانیش ئدامە دیرید و لە گەورەترن موشکڵەیل جوانەیل ئیرانیە کە مەسیر خوەندن و زندگی شوغڵی و ئجتماعیان موختەڵ کردیە و ڕی چارەییگ نەدووزینەسەو ئەڕای.
دەورەگان خوەندن و فورمەگان تووپان
لە ئدامەی ئی باسە، لەیرە من توام ئەوەڵ باس لیکچوون (شباهت) دەورەگان خوەندن و فورمەگان یا پیکەوەنانەگان (ترکیب بندی) تووپان بکەم، وە دویایی نموینە یا ئڵگووییگ باس کەم کە ئومید و ڕووشنایی وەناوی دوینم ئەڕا دامەزراندن پەروەردەییگ کوردی کە خاوەن ئەرزش و شایستەییە کە ئلهام و هیز و ڕی و ڕەوش وەلی بگریم
لە پیکەوەنانەگان (ترکیب بندی) تووپان، هەروەگ نزام ئامووزشی کە فورمەیل کوون (٦-٦ وە ٥-٣-٤) و تازە (٥-٣-٣-١ وە ٦-٣-٣) دیریم، لە تووپانیش نزام و فورم خوەی دیرید. ئەڕا نموینە فورمەیل ٢-٣-٥ لە کوون وە فورم ٤-٢-٣-١ لە تازە، وە جوورەگان ترەگ کە مورەبیەگان تووپان کەڵک وەلی گرن ئەڕا بازیەگانیان. هەڵبژاردن فورمەگان یا داڕشتن فورم هاوەدەس مورەبیەگان، ئەوانن کە وە شناختیگ لە زەوی بازی و بازیکونەیل و تیم موقابڵ دیرنەی، ئختیار دیرن فورمیگ دفاعی یا بەرگەریکەر، یا فورمیگ هیرشی یا هجومی هەڵبژیرن.
لە دوو بوعدەو باس دەورەگان پەروەردەیی و فورمەگان تووپان کەم. ئەوڵ ئیە کە زندگی پەروەردەیی وەگ زەوی بازییگە کە مناڵ تەنیا کەسیگ نیە کە لەناوی بازی کەید، بەڵکە باوگ و داڵگ، ڕەفیقەیل و ئاشنایەیل و تواو موعەلمەگان و ئەو کەسانە کە هاتنەسە ناو زندگی ئەو مناڵە، لە جاییگ لە زەویەگە نەقش دیرن و بووینە هاوتیمیەگان و مورەبیەگان ئەو مناڵە کە نەقش و کاریان لە زندگی ئەو مناڵە ئەڕا هەمیشە ماندگار بوود.
لە هەڵبژاردن هاوبازیەگان و مورەبیەگان ئیە مناڵ نیە کە دیاری کەید، بەڵکە فرەییگیان زندگی و جامعە فەرزی کەید یا دیاری کەید ئەڕا مناڵ. ئەگەر لە ئەوەڵ ئی نوویسینانەو مولاحز کردووین، باوگم، ئاغای یوسفی، ماموسای تەفسیر و سەعدی شیرازی و ئقباڵ لاهوری و ئبراهیم کوڕ خاڵووم بەشدار بین لە پەروەردە کردن من و هەرکامەیان من وەرەو لاییگ بردنە. من نەزانستم کە ئاغای یوسفی بوودە موعەلم کڵاس ئەوەڵم و تەحقیرم کەید. من نەزانستم ئبراهیم بوودە کوڕ خاڵووم و پیشنەهاد سەفەریگ گەورە کەیدە من.
لە بوعد و نگاییگ ترەگ، هەر ساڵیگ یا دەورەییگ خوەندن، وەگ پیکەوەنانیگ (ترکیب بندی) لە تووپان، بووت وە خوبی پەیوەند بووین وەگەرد یەکترەگ و هاوکاری یەکترەگ بکەن. ڕوحیگ ئاگاه و ساڵم لە ناو ئی پیکەوەنانە بوود و وەگ ئورگانیگ زندگ و پەیوەست و هوشیار کە لە ئەوەڵ تا ئاخرەو هاوکاری وەگەرد یەکترەگ بکەن و پشتگری یەکتر بکەن و خوەشەویستی بیەنە ئەو مناڵە تا ئەو مناڵە ئحساس ئاسایش و ئارامی بکەید و بوودە ئنسانیگ گەورە و داهینەر.
بەڵام وەداخەو زندگی من و فرەییگ لە مناڵەیک کورد هەر لە دەبستان تا ڕاهنەمائی و دەبیرستان، شار وە شار و کویچە وە کویچە و مەدرەسە وە مەدرەسە و موعەلم وە موعەلم و کتاو وە کتاو بیە و ئیانە نەگ تەنیا هیچ پەوەندییگ خوب و ڕیشەدار وەگەرد یەکترەگ نەیاشتنە و ئیمە لەناو هیچ کامیان ڕیشە نەکردیمە، بەڵکە فرە فرە ڕووژەیل و بیرەوەریەیل تاڵ وەگەردیان داشتیمە و ڕیشەییگ ڕەش و پیس لە وجودمان کردنە، چوونکە لە بنەڕەتەو نزام جمهوری ئسلامی و پەروەردەی نزام جمهوری ئسلامی و ئەو جامعەی کە ئیمە لەناوی زندگی کردیم، بن و بونیاد و خوان و خاوەنیگ دروس حساوی نەیاشتیە.
گوڵەبەڕووژەی چەن سەر وەگ ئڵگووییگ پەروەردەیی؛
من توام لە نموینەییگ گەورە و رووشن و موبارەک ئستفادە بکەم، ئەڕا ئیە کە بیر و نگای خوەم دەربوویڕم نسبەت وەیە کە چجوور نزام، ڕەوش یا فۆرمیگ ئامووزشی و پەروەردەیی داشتوویم ئەڕا نەوەگان و مناڵەیل کورد. من لە ژمارەگان و ڕەوشەگان یا فورمەگان و دەورەگان ئنسانی قسیە نیەکەم، ئیە کە ئەوان چە کردنە و ئیمە لەوانەو یاد بگریم چە بکەیم، نە، هەروەگ لە بەش(٥) لە باس زاراوەگان کوردی وەتم خوبە نەنواڕیم وە ئەوان ترەگ کە چە کردنە، بەڵکە بنووڕیمە دەروون خوەمان و ڕی و ڕەوشیگ کوردانە بدووزیمەو، هەرئیجوورە ئیمە بووت نگا و نوواڕێنمان لە جەهان بگووڕیم و ئی گووڕانە ئدامە بیەیم.
هەرچووینیگ کە خوەر وە تیشک زەردی گشت جوورە ڕەنگیگ و دانەییگ و زندگیگ وەبار تێرید و پەروەردەی کەید و وجود دەیدەپی، وە هەرجووریگ لە باس زوان کوردی و زاراوەگانی لە نموینەی گوڵەبەروژەی چەن سەر ئستفادە کردم، هەرئیجوورە نموینەی گوڵ گووڵەبەرووژەی چەن سەر نموینەییگە کە توانید ئلهام فرەییگ بیەیدە ئیمە ئەگەر بیر و ژیر خوەمان وەکار بوەیم. ئەوەڵ لەوەر ئیە کە وەگ خوەر، گوڵەبەڕووژەش نموینەییگ وەهیز و خاوەن تواناییە. دووم ئیەکە بتویەنیم دەرک ئیە بکەیم کە تویەنیم وە کومەک گرتن لە خوەر و ئەو نموینانە کە نزیکن لە خوەر، وەگ گوڵ گوڵەبەڕووژە، زندگی خوەمان بفەهمیم و بونیادی بکەیمن. ئیە نەگ تەنیا موشکڵیگ وەگەرد ئسلام نەیرید، بەڵکە هاومەسیر ئسلامیشە، هەرچووین لە قورئان پیروز هاتیە - و تلک الامثال نضربها للناس وما یعقلها الا العالمون_ العنکبوت ٤٣.
دانەییگ بوویچگ گوڵەبەڕووژە کە بوودە گیای گوڵبەڕووژەییگ گەورەی چەند سەر، هیچ کەس لە ئەوەڵ نیەزانید کە ئەو دانە چەند سەر دروس کەید و هەر سەریگ چەنی گەورەس و هەر سەر چەنی دانە هاوەناوی.
دانەگان گوڵ گوڵەبەڕووژە هەر دانەییگیان مەکانیگ دیرید هاوشان دانەگان ترەگ. تواو دانەگان لە دایرەییگ و نەزمیگ قەشەنگ و پوششیگ ڕیک و دروس دەوریان گیریاگە و داپووشریاگن. تواو دانەگان لە مەسیر و حەرەکەت گەراسەندنیان هانە بەین خاک و خوەر. یەعنی زندگی و ئنسجام و یەگانگی و نەزم و شوور و شەوق، وەرەو خوەر چووین و خواست ڕووشنایی داشتن هالە ناو ئەو گیا و گوڵەگان و دانەگانی. یەکتاییگە کە فرە فراوانە.
ئەگەر لەی ئڵگووە ئستفادە بکەیمن ئەڕا پەروەردەی کوردی، ئیجوورە بوود؛
لە مەدرەسە یا خوەندنگەییگ کە بوودە چەند کڵاس جیاواز، هەر کڵاسیگ وەگ سەر گوڵیگە، لە گوڵ و دانە بوویچگەگان و کڵاسە ئەوەڵیەگان تا گوڵ و دانە گەورەگان و کڵاسەگان ترەگ.
ئی گوڵانە پەیوەندن وە ساقەییگ ئەسڵی و لە ڕیشەییگ ئاو و خواردن خوەن.
هەروەها وە کومەک پەڕەگان گوڵەگان، دانەگان سفت و موحکەم نگاداری وەلیان بوود.
دانەگان یا مناڵەیل دانش ئامووز، لە ناو ئورگانیگ زندگ و هوشیارن کە تەنیا لە نوای خوەر سەریان وە ڕووشنایی بەرزەو بوود. وە ڕووشنایی تەنیا چشتیگە کە خودەگان یا مناڵەگان موشتاقین و یەکتا چشتیگە کە ڕووی خوەیان ئەڕای کەنەو.
دانەگان یا خودەگان یا مناڵەگان، لە ناو خوانیگ پڕ لە شوور و شەیدایی، خاوەن خاوەنیگ زندگ، لە خاک ئەڕا خوەر حەرەکەت کەن و خوەشەیستی و بڵندیخوازی هالە ناو ڕووشد و مەسیریان.
نەگ تەنیا مناڵەگان کڵاسەگان یەگ مەدرەسە، بەڵکە مەدرەسەگان یەک شار و یەک ئوستان، وە نەگ تەنیا یەک شار و یەک ئوستان، بەڵکە شارەگان یەک وڵات کەفنە ناو پەیوەندییگ ئیجوورە کە تویەنن لە پەیکەریگ زندگ و هوشیار و یەکتا خوەیان دەربخەن.
لەی نەزم و سیستمە ئیتر ژمارەیەیلیگ تایبەتی وەکار نیەوەیم وەگ دەورەگان پەروەردەیی ئنسانی یا فورمەگان تووپان، بەڵکە ئی سیستمە لە ١ تا بی نەهایەت تویەنید لە خوەی بگرید. وەگ گوڵەبەڕووژە کە یەک گیاس و چەند سەر و هەزاران دانە و زەمینەی بی نەهایەت نەوە و وەچە لە خوەی دیرید، هەر ئیجوورە ئی ئڵگووەش ئی زەمینە دیرید.
ئی ئڵگووە زندگە، هوشیارە، یەکتاس، تازەس، خەلاقە، دیزانیگ ئازاد و بی ژمارە و بی حدود دیرید. وە خاڵیگ فرە موهمتر، چوونکە ئیمە لە خوەر و یاوەرانی کەڵک گریم، هیز و وەزییگ فرە لە خەلاقیەت کەفیە ناو سیستم پەروەردەییمان و هەرگز پەکی نیەکەوید و نەسڵ دویای نەسڵ گەشە و گەرای گەورە سەنید.
عەباس موحەممەدی
زوان داڵگی (٧)
زوان داڵگی (٦)
زوان داڵگی (٥)
زوان داڵگی (٣) و (٤)
زوان داڵگی (٢)
زوان داڵگی (١)

بگه‌رێوه‌|ئەم بابەتە 223 جار بینراوە| بینێره‌| چاپ
Facebook| My Yahoo| Twitter| google




start|copyright © 2009 kdpmedia.org|contact