. . . .


22 Feb 2018

زوان داڵگی (٧)


عەباس محەممەدی
داستان هەڵاتنەگەی ئیمە لە ڕووژیگ بەهاریەوە ئاغاز بی...
ڕووژەیل خوەش سیزدە وەدەر ساڵ ١٣٧٨ هەتاوی - خورشیدی- تواو بی و ئیوارەی ڕووژ سیزدەیم کە ڕووژ جومعە بی و شەوەکیەگەی کڵاس داشتیم، ناچار بیم بچیمەو ئەڕا شار ئەڕا دەرس و مەدرەسەگەمان. مەدرسە نەوویش قەفەس بوویش، قەفەسیش نەوویش دووزەخیگ بوویش.
ڕووژ شەمە هەرچەن حاڵمان فرە گیریاوی و تاقەت هیچ چشتیگ نەیاشتیم، هەر سەگلە کڵاسەگە چیم. بەڵام ڕووژ یەکشەمە ئیتر تاقەت وەناومان نەمەنیو، دویای ئیە کە زەنگ ئەوەڵ لیدرا، وەختیگ زەنگ تەفریح تواو بی، لە فوورسەتیگ وەگەرد کوڕەگەی خاڵووم، ئبراهیم، وە دزیەو لە حەوش مەدرەسەگە چیمە دەرەو.
شار سەرپوڵ زەهاو پشتی هاوە کوییگ دریژ کە دووگلە کەل دیرید. یەکیگیان ڕووبار ئەڵوەن وەلی گوزەر کەید و ئەوەگەی تریان جادەییگە کە لە لاییگەو چوود ئەڕا قەسر شیرین و لەو لاشەو ئەڕا شار کرماشان. مەدرەسەگەی ئیمەش نزیک وە ناوکەل لە لای ئەڵوەن بی. فرەجارییگ ئەڕا هەواخوەری و جاروباریش ئەڕا مەلە و ماسیگری چیمن ئەڕا ئەورە. بەڵام ئەو ڕووژە وەیاد ڕووژەیل خوەش تەعتیلات سیزدە وەدەر، هەر وەبان جادەگەو چیمن وەرەو دەرودەیشتەیل پشت کوییەگە. دەرودەیشتیگ سەوز و ئاواییەیلیگ ئارام لە ژیر ناز و خوەشەویستی خوەر و هەواییگ پاک.
لە جادە ئەسڵییەگە لادایم ئەڕا جادەییگ خاکی کە وەرەو ئاوایی پسپس چووی. جادەگە وەلای کوییەگەو گوزەر کرد. هەر ئیجوورە ئەڕای خوەمان چیم و چیم و لە شار دوویرەو کەفتیم. تا ئیە کە لە جادەگە لادایم و لە کەژەگە چیمە بان و ڕووی لە دەرودەیشت پان و کەژەیل داڵاهوو پاڵەو دایم.
لەبان ئەو کەژە لە بەین دوو دونیا بیم، دونیاییگ پیس و ڕەش کە شار و مەدرەسە بی و زندگیمان تاڵ و ناخوەش کردووی، دونیاییگیش کە دەرودەیشتیگ سەوز و نازار و هەواییگ خوەش داشت.
لە بیدەنگی و بیر و خەیاڵیگ نگەران، ئنگار کە نیەتویەنستیم یا مەحاڵ بی هەر ئیجوورە وە ئاسان بچیمەو ئەڕا شار، ئبراهیم هاتە قسە، ڕووی لە من کرد و وەت: بەو تا بچیم، بەو تا بچیم دونیا بگەردیم و دونیا بناسیم!.
هەرچەن قسەگەی قورساییگ فرە داشت، بەڵام تەکانی دایەپیم و لە جا هەڵسام. یەکسەر، وەتم باشە!.
لە ڕاسیەو ئەو قسە ئەڕامان عەجیب و نائاشنا نەوی، ئبراهیم چشتیگ وەت کە ناخودئاگاه - ناخودآگاە- ئیمە چەوەڕیی بی.
لە شیکاری ئەو قسە کوتاهە کە ئبراهیم کردەی، سزاوارە کە ئاماژە (ئشارە) وە چەن نوکتە بکەم.
یەکەم ئیە کە دەرد و نگەرانیەگان لە دەروون ئبراهیم فرەتر بی و قودرەت ئیە داشت وە کەلەمە دەریبوویڕیت. وە موهمتر ئیە کە بوویشید واز لە گشت چشتیگ باریم و بچیم، کە مەعنای یەبی خوەمان لە ئەزمون و خەتەریگ گەورە بخەیمن.
دووم ئیە کە مەدرەسە و پەروەردەی جمهوری ئسلامی ئیران، وە کولەن زندگی کردن لە سیبەر ئەو نزامە جگە لە دەرد و دەرماندگی و داماوی هیچ ئومید و ئاسووییگ لە دەروونمان دروس نەکردوی.
سووم، هیچ ڕاه حەلیگ نەوی کە ئەو فشار و ناخوەشیەی لە سەرمان بی ساڕیژ بکریەید.
چووارم، هەڵچووین و دەرچووین تەنیا ڕی بی!.
ئوویشن کە قسە موعجزە کەید، ڕاسە، ئەو قسەی کە ئبراهیم کردەی موعجزە کرد، سەبوکمان کرد و کسڵی و ساردی لە لەشمان دەرکرد و هیز و خوەشییگ فرە کەفتە ناومان.
وەگ کەسیگ چشتیگ گرانقیمەت بدووزیتەو، وە خوەشی چیمەو وەرەو شار و مەدرەسە. بەڵام ئیتر شار و مەدرەسە ئەو شار و مەدرەسە ڕەش و تاریکە نەوی، ئیتر قەفەس یا دووزەخ ئیمە نەوی، ئحساس بەزەیی و تەڕەحوم داشتیم نسبەت وەپی، یا وەگ کەسیگ پیرووز لە شەڕیگ، وەگ قارەمانیگ خوەمان دوینایم و وەگ غەریبەییگ چەو لە شتەگان کردیم، وەگ کەسیگ کە چوود و وەجاهیڵی!.
خوبە لەیرە زیاتر لەسەر ئیە بووسم کە ڕیشەی نگەرانی و ناخوەشیەگان ئیمە تەنیا لە موحیت شار و مەدرەسە نەوی. ئیە نەوی کە بوویشم بەس موعەلمەگان و دەرسەگان بین کە فشار وە ئیمە هاوردن، نە، ئیمە هەر لە مناڵیەو، لە ئاوارەیی و ئاژەشیواویەیل دەوران و دویای شەڕ ئیران و ئەراق، لە ڕەوڕەو و ڕووڕووەیل ئەو وەختەو، نائارامی و بیقەراری کەفتویە ناو توخم خانەوادە و خاندان ئیمە. وە وەختیگیش دویای زیاتر لە دە ساڵ چیمەو ئەڕا ناو خاک خوەمان، زندگیمان لە سفرەو شرووع کردیم. هەر ماوەییگ لە کویچە و مەحەلەییگ بیم. وە لە ئاخرەو وەختیگ چیمەو ئەڕا دەیشت زەهاو، ماوەییگ لە ناو کەپر زندگی کردیم. دەیشت و کوییەگانیش شەڕەگە نابوودی کردووی و کەژەگان نزیکمان فرەییگی مین داشتن و نیەتویەنستیم نزیکی بوویمەو. هەر لەو ساڵەیل دویای گەڕانەوەمان بی کە چووار وە ڕەفیقەیلمان مینیگ تەقیەو پیان و مردن. وە لە زوڵمیگ ترەگ، حکوومەت ئیران حاجی ئەحمەد بیویانی، گەورەی ئاوایی ئیمە وە ئتهام چەک هەڵگرتن لە زەمان شەڕەگە دژ وە جمهوری ئسلامی، زندانی کردن. هەروەها چەند جاریگیش هیزەیل ئتڵاعات کوتانە ناو ئاوایی و ماڵ و زندگی مەردم وشکانن و مەردم ترساندن. خولاسە ترس و هەراس فرەییگ لە گشت چشتەگان کەفتوویە ناو دەروون و زندگی ئیمە. وەگ ڕیشەی گیاییگ ناسگ و تەرچگ لە کوزەییگ، نائارام و نائومید لەیە کە نیەتویەنید ڕیشە لە خاک بکوتید، ئیمەش نیەتوانستیم ڕەگ و ڕیشە لە خاک و ئاو خوەمان بکوتیم.
ئدامەی داستانگە....
چەند ڕووژیگ باس و خواس ڕی و ڕەوەن چووینمان کردیم تا ئیە کە لە ڕووژ نوزدەی فەروەردین، یەعنی پەنجشەمەی هەمان هەفتە، نیوەڕوو دویای مەدرەسە هاتیمەو ماڵ - ماڵمان نزیک یەکتر بی- خواردن خواردیم و چەند کتاو خستیمە ناو دەڵقیگ و وەتیم کە ئەڕا زەهاو چیم. ئەو وەختە هەر هەفتە ڕووژەیل پەنجشەمان ئەڕا ئاخر هەفتەیەیل چیم ئەڕا ئاوایی.
لە نەقشەی ئەوەڵمان بەرنامەڕیزی ئیە کردیم کە بدوون ئیە کە بچیمە ترمیناڵەگەی شار سەرپوڵ، لە ڕیگەی ناوکەلەو - ئەو کەلەگەی نزیگ مەدرەسە کە ئەڵوەن وەلی گوزەر کرد- دەور بیەیم و بچیم تا ڕەسیمە ئاوایی حەیەوەن- یەکیگ وە ئاواییەیل لەبان ڕییەگەی کرماشانە، تا کەسیگ نەزانید کە ئیمە وە کوورەو دەرچیمە. لەورەشەو لەسەر جادە دەس لە ماشینەگان هەڵبڕیم تا یەکیگیان سوارمان بکەید و بوەیدەمان ئەڕا کرماشان.
بەڵام وەرجە ئیە کە لە کەلەگەی ئەڵوەن بچیمە ئەووەرەو، وەعد دایم یەکی هەفت تف بکەیمە دیوار مەدرەسەگە. وەختیگ نزیک بیمن لە دیوار مەدرەسەگە، وەگ دووگلە پاڵەوان سەربڵند لە لای دیوارەگەی وسیایم و مەدرەسەگە وەگ لەش حەیوانیگ توپیگ بی. تف تف تف تف تف تف تف. هەفت تف لە نزام ئامووزشی و پەروەرشی جمهوری ئسلامی ئیران.
نەقشەگەمان موی وە موی وەگ خوەی دەرچی و خوەمان رەسانیمە شار کرماشان و لەورە ئەوەڵین کاریگ کە کردیمەی، نەقشەییگ گەورە سەنیم کە تواو شارەگان و ئاواییەیل ئیران وەناوی بی. دویایی چیمە پارکیگ نیشتیم و وە خودکاریگ سوویر خەت وەبان شار و ئاواییەیلیگ کیشایم کە خواستیم وەلی گوزەر بکەیم. لە کرماشان تا سەنەندەج و ئازەربایجان و گیلان و مازندەران و گورگان و تهران و مەشهەد و بەلووچستان تا کرمان و سمنان و ئسفەهان و شیراز، وە دویایی لە ئیران بچیمە دەرەو سەفەر وڵاتان دونیا بکەیمن.
فرە ئاسان بی وەختیگ خەت وەبان نەقشەگە کیشایم، بەڵام هەرچووین لەبان هەر زاناییگ زاناییگ گەورەتر هەس – وفوق کل ذی علم علیم – لەبان هەر نەقشەکیشیگش نەقشەکیشیگ گەورەتر هەس!.
لەیرە من نیەتویانم کە تواو داستانەگە بنوویسم، بەس چەن بڕگە -صحنە یا Scene - پرژیای و پەراکەندە وەلی باس کەم.
بڕگەی یەکەم
سوار مینی بووس وەختیگ ڕەسیمە چووینەناوەوەی (ورودی) شار هەمەدان و لە دوویرەو ئارامگاگەی باباتاهر- باباطاهر- عوریان دوینایم، وە خوەشیەو داوا لە ڕانەندە کردیم بووسید. هاتیمە خوارە و چیم وەرەو باباتاهرەو.
چیمە ناو کویچەییگ و وەختیگ وە نوای مەسجدیگ ڕەد بیم. کاوارییگ مەشغووڵ بی پەردە و پەڕووەیل ڕووژەیل موحەڕەم وەقەی دیوارەگان هەڵواسی. ئەو ڕووژەیلە ڕووژەیل عاشوورا و موحەڕەم بی. وەتیمە کاورا بیڵید وەناو مەسجدەگە کەمی ئاو بخوەیم. ئەویش وەت کەمیگ کومەکم بکەن دویایی بچن ئاو بخوەن. وەتیم باشە و چیم کومەکمی کردیم. چەند بزمار کوتایم و چەن پارچە ئەڕای هەڵواسیم و وەختیگ کارمان تواو بی چوویم ئاو بخوەیم، ئاو فرە گەرمیگ داشت. ئاو گەرمیش تینیەتی نیەشکنید. هەر ئەڕا ئیە فرە لەو ئاوە گەرمە خواردیم. وەختیگ وە زگیگ پڕ لە ئاو گەرم هاتیمە دەرەو، ئیتر باباتاهر وەیادمان چی!.
وەبان جادەگان مل نایم و وە پرسیار کردن لە مەردم چیم وەرەو مەرکەز شار هەمەدان، وە ئومید ئیە کە کاریگ بدووزیمەو. چوونکە پوویل وەپیمان نەمەنوی و وە خوەمان قەوڵ داویم کە وەختیگ ڕەسیمە هەمەدان دونباڵ کار گەردیم و کار کەیمن.
بڕگەی دووم
لە مەیدانیگ لە چووینەناوەوەی شار مەلایر لە ناو پارکیگ لە بن داریگ نیشتوویم بیر لەیە کردیم کە بچیمە ناو شار مەلایر یا لە جادەی کەمەربەندی ڕییەگەمان ئدامە بیەیم.
لەو لامانەو لەناو پارکەگە کاوراییگ پیر وە تەنیا لە لای سووڕسووڕەییگ گەورە و دریژ نیشتووی. ئەوەڵین جارمان بی سووڕسووڕەی ئەوجوورە گەورە دوینایم. لەو سووڕسووڕانە بی کە وەناو فیلمەگان دوینایمەی. هەڵسایم و چیم وەرەو کاوراوەو. وەتیم نەفەری چەند وەلیمان سەنی ئەڕا یەکجار خوەمان گلەو بکەیم. وەت نەفەری پەنجا تومەن. سەد تومەن دایمە کاورا و ئەوەیش دووگلە گونیە دایەپیمان ئەڕا وەختیگ خواستیم خوەمان گلەو بکەیمن، بچیمنە ناوی. لە پلەگان چیمە بان و چیمە ناو گونیەکان و وە خوەشی و خەنەو خوەمان گلەو کردیمە خوارەو.
گونیەگان دایمەوە کاورا و دوبارە وەی خەیاڵە کە چە بکەیم و وەرەو کوورەو بچیم، چیمەو ئەڕا بن دارەگە.
بڕگەی سووم
من و ئبراهیم لە شیراز لە نوای دەر چووینەناوەوەی ئارامگای سەعدی بیم. کاوراییگ زگ قەوی کە پاسەوان بی، لە نوای دەرەگە وسیاوی و وەت نەفەری دویست تومەن ئەڕا چووینە ناوەوە بووت بیەن. ئیمەش دویست و هەفتاد و سە تومەن پوویل تواو داراییمان بی. ئبراهیم وەت دویست تومەن بیە و تو بچووە ناوەو. منیش وەتم وە تەنیا نیەچم. وەتیمە کاورا پوویل نەیریم ئەگەر بوود ئجازە بیەیدە پیمان بچیمە ناوەو. کاورا خوەی عەسەبی کرد وەت بچن دوویرەو بکەفن لەیرە.
زخاک شیراز بوی عشق آید
هزار سال پس از مرگ وی گرش بویی
ئی شیعرە لە قەی دەرگەی چووینەناوەوەی ئارامگاه سەعدی نوویسریاوی.
ئیتر وەخاتر ئیە کە نەهیشتن بچیمە ناوەو، نائومید بیم بچیم ئەڕا ئارامگاگەی حافزیش - حافظ شیرازی.
بڕگەی چووارم
من و ئبراهیم لە شار بەندەر عەباس لە نوای ماڵ ماموسا موحەممەد پوردڵ لە زەنگ ماڵەگە داویم چەوەڕی بیم دەر ئەڕامان بکەیدەو. حاڵیگ فرە بیقەرار و پەشووکاو داشتیم. وەختیگ ماموسا هات و دەرگەگە کردەو و بینایمەی، باوەش وەپیا کردیم. دڵەڕاوکیەگان ئیمە وەگ ئاویگ بڕژنیدەیە سەر سکڵ سوویر و دوویکەڵیگ خەس بکەید، ئیجوورە دامرکایەو.
ماموسا پوردڵ ئیمە بردە ماڵەو و خواردن خوەش و فرەییگ ئەڕامان هاورد و دویایی حەمام ئەڕامان ئامادە کرد و ئیمە لە ئوتاق پەزیرایی ماڵەگەی تەنیا هیڵا ئسراحەت بکەیمن. وەت وەختیگ وە تواوی هاتنە سەر حاڵ، نیشیم قسیە کەیم. وەت ئیوە سەفەرییگ گەورە کردینە و سەفەرنامەییگ گەورە دیرن.
ئیانە چەند بڕگەی کوتاه لە هەڵاتنەگەمان بین کە پرسیار فرە وەلی کەفیدەو.
ئەڕا باباتاهر و سەعدی و حافز شیرازی و تا ماموسا موحەممەد پوردڵ؟. ئەڕا وەختیگ پوویل فرە کەمیگ وەپیمان مەنوی و لە ورسیەتی بیم، سەد تومەن دایمە کاورا سوار سووڕسووڕەگە بیم؟.
ئایا ئیمە وەخاتر ئیە کە وەگ مناڵ سوار سووڕسووڕەگە بیم و خوەمان گلەو کردیم و خەنیم و خوەشی کردیم، هەنووز مناڵ بیم و تویەنید ئیە سابت (ثابت) بکەید کە تەنیا لە ترس و ئازار موعەلمەگان و دەرسەگان هەڵاتیمە و هیچ ترەگ؟. یا ئیمە مناڵ نەویم، بەڵکە وەگ کەسیگ تینگ ناسین، موشتاقانە وە دونباڵ موراد و مەرام خوەمان بیم و سەر لە ئارامگاە باباتاهر و سەعدی و حافز دەرهاوردیم؟. یا ئەسڵەن خارج لەی قسەیەیلە، ئیمە بی کەس بیم و باوەشیگ تواستیم، کەسیگ کە گووش وەلیمان بگرید و موحەممەد پوردڵ وەگ باوەشیگ ئاراممان کردەو و گووش وەلیمان گرت؟.
چشتیگ کە فشار وە چشتیگ ترەگ بارید، ڕی یا ڕییەیل دەرچووینەگەش وەپی نشان دەیت. ئیمەش هەمزەمان کە پەروەردەی ڕەسمی جمهوری ئسلامی فشار وەپیمان هاورد، لەولاوە شعر فارسی و شاعرەیل و ناوەیل فارسی ڕێگەی دەرچووین ئەڕامان هەموار کردووین.
لەو دەورانە فرەییگ لە مەردم کتاو لەناو ماڵەگانیان نەوی، بەڵام ماڵ خاڵووم قەفەسەییگ کتاو فارسی داشتن. وە وەختیگیش ئیمە وەگەرد ماموسای تەفیسر قورئان ئاشنا بیم، بیشتر تیکەڵمان کرد وەگەرد خوەندن کتاو غەیر دەرسی، مەخسوسەن کتاوەیل شعر فارسی و کتاوەیل دینی سونی مەزهەب کە تەرجومە بووین لە عەرەبیەو ئەڕا فارسی. لەناو ئی کتاوەیلە کتاوەیل بوستان و گوڵستان سەعدی بووینە خوەشەویست ئیمە. کەلەمەگان و شعرەگانی بینە ورد سەر زوانمان.
ئبراهیم فرە جار ئاغاز گوڵستان وە تام و خوەشیەو خوەندەو: منت خدای را عز و جل کە طاعتش موجب قربتست و بە شکر اندرش مزید نعمت هر نفسی کە فرو می رود ممد حیاتست و چون بر می آید مفرح ذات پس در هر نفسی دو نعمت موجودست و بر هر نعمت شکری واجب.
نەگ تەنیا شعرەگان سەعدی، بەڵکە زندگی خوەی فرە لەلامان جای ئەهەمیەت بی، لە سەفەرەگانی لە شیراز تا شام و خوەندنی لە بەغداد. وە نەگ تەنیا سەعدی، بەڵکە شاعرەگان ترەگ وەگ مەولەوی ڕوومی و حافز شیرازی و باباتاهر عوریان کار فرەییگ لە ئیمە کردن. ئی شاعرەیلە لە خاک و مەمڵەکەتیگ ئسلامی لە بەڵخ و بوخارا، تا شیراز و شام و قونیە و قاهرە، گەشت و گوزار کردنە و هەر سوبحیگ هەڵهاتن خوەریگ بینانە و هەر ئیوارەییگ نیشتن خوەریگ. ئەدەب گەشت و گەڕیانیان - سیروا فی الارض- و فیربووین پەند و باو و حەکایەتەیل و داستانەیل و دیتن مەردمەیل جووراوجور و هەناسە کیشان لە ئاو و خاک جیاواز بیە، لە دونیاییگ کە مەرز و جڵوداریگ نەویە کە بپرسید ئەڕا کوو چن و چە کەن و چە توان.
هەر ئیانە، ئی شاعرەیلە و زندگینامەگانیان ئلهام وە ئیمە دان کە ئیمەش هەر ئیجوورە دەس بکەیم وە دونیاگەردی و دونیاناسی. ئی تەسویرە لە خەیاڵمان دروس بووی کە شاعرەگان وە کەر و باریگەو ئاوایی وە ئاوایی و شار وە شار و وڵات وە وڵات کردنە و هەر شەویگ لە ماڵیگ خوەیان کردنە میوان و ئی گەڕیانانە بینەسە هووی ئیە کە ناسین وە دەس بارن و لە مەدرەسەگان ئەو وەختە لە بەغداد و شام و شارەگان ترەگ ئوستادی بکەن. ئیمەش وەتیم دووگلە کەر گیر تێریم و ئاوایی وە ئاوایی و شار وە شار و وڵات وە وڵات کەیم. وەتیم لە هەر کوورەش سەربازیگ یا کەسەیلیگ ئیمە وە کتاوەگانمان و کەرەگانمانەو بووینن، هیچ وەپیمان نیەوویشن و ئوویشن بچن.
ئیمە ئەسڵەن بدوون ئیە کە بیر وە حکوومەتەگان و مەرزەگان بکەیمن و ئیە کە موتەوەجە حاڵ خوەمان بیم کە لە قەڕن بیست زندگی کەیم، لە بیر و باوەڕیگ قەدیمی نواڕیایم وە موسوڵمانان و خاک موسوڵمانەگان، لە پاکستان و ئیران تا مصر و مەغرب وە خاک و دونیاییگ ئسلامی و خوەمانی سەیر کردیم.
شاعریگ ترەگ کە کار فرەییگ لە من کرد و پاڵنەر گەورەییگ بی لە هەڵاتنەگەی ئیمە، موحەممەد ئقباڵ لاهوری بی. موحەممەد ئقباڵ، شاعر، نوویسەر، وەکیل و سیاسەتمەدار و خاوەن چەند پلە و پایەی ترەگ بیە کە وە خوبی لە پاکستان و وڵاتەیل موسوڵمان ناسیاس. ئقباڵ وە چەند زوان نوویسین نوویساس، وە لە چەند پەروەردەی جیاواز، ئسلامی، فارسی، ئوردوو، هندی، ئنگلیسی و ئاڵمانی، پەروەردە بیە. ئقباڵ وە باوگ ڕوحی پاکستان ناسریاس. هەرئیجوورە ئقباڵ وە شاعر ڕووژهەڵات - شرق- ناسریاس، کە تەنیا پاکستان نیە، بەڵکە هندوستان و وڵاتەیل تریش گریتەو. شەخسیەت پەروەردەیی ئقباڵ لە ئەوەڵەو لەناو ئەدەب و فەرهەنگ فرەڕەنگ هندی چووکەر داس.
من لە ڕیی کتاو شعر - ‌أسرار خودی- وەگەرد ئقباڵ ئاشنا بیم. لە تەنیایی کتاوەگەی وە دەسەو گرتم و خوەنیمەی. فرەییگ لە شعرەگانی حفز (حفظ) کردم و حەتا خوەمیش دەفتەریگ سەنم و شرووع کردم وە شعر وەتن. بەڵام کەڵک گرتن لە کەلەمەی خود بیە پرسیار ئەڕا من. ئەڕا ئقباڵ کەلەمەی خود ئنتخاب کردیە؟. چجووری ئی کەلەمە هاتیەسە ناو ئەدەب ئقباڵ لە حاڵیگ وەگ نوویسەریگ موسوڵمان کار لەسەر گشت کردن - جماعت - و یەکانگرتن موسوڵمانەگان کرد دژ وە ئستعمار و داگیرکاریەیل ئەو وەختە.
دویایی وەختیگ وەگەرد کتاو - رموز بیخودی - ئاشنا بیم، متەوەجەی ئیە بیم کە ئەفکاریگ ڕیکخریای ئسلامی هالە پشت نوویسنەگانی کە کار لە سەر خودیگ ئسلامی کەید. بەڵام هەنووز لەی پرسیارە بیم کە ئەڕا کەلەمەی خود ئنتخاب کردیە یا هەڵیبژاردیە؟. لە زوان عەرەبی و فارسی کەلەمەیەیل؛ ذات، نفس، روح، وجود، شخص، تویەنید هاوشان کەلەمەی خود بوود کە گشتیان عەرەبیە. بەڵام ئقباڵ ئی کەلەمانە وەکار نەبردیە. حەتا لە تەرجومەی ئنگلیسی - ‌‌أسرار خودی - موتەرجم تەرجومەی کردیەسە - The Secret of the Self - یا کتاو - رموز بیخودی- کردنەسە - The Secret of Selflessness- کە کەلەمەی -Self- هاومەعنای کەلەمەی -- Ego, Individual کە باریگ فەلسەفی و دینی دیرید، لە فەلسەفەگان ئروپایی و دینەگان ڕووژهەڵاتی وەگ بودایی و زەردەشتی.
دویایی کە بیشتر وەگەرد ئقباڵ ئاشنا بیم، چشتانیگ جاڵبتر ئەڕام دەرکەفت کە ئەڕا کەلەمەی خود هەڵبژاردیە.
ئقباڵ لاهوری دکتوراگەی لە وڵات ئاڵمان گرت، لەسەر گەراسەندن متافیزیک لە ئیران لە ڕووژگار کوونەو لە دەوران زەردەشت تا بەهائیەگان لە دەوران تازە، کە دیارە هەرچووین باس متافیزیک لە فەلسەفەی ئاڵمانەو توخم یا (عنصر) یگ فرە قەویە، ئقباڵ خستیەسە ژیر کارگەری خوەی. هەر لەو دەورانە کە ئقباڵ ئاشنا وە فەلسەفەی ئاڵمان بوود، دیارە گەورەگان شعر و فەلسەفەی ئاڵمان ناسید، لە هاینە و گوتە بگرە تا نیچە کە دیارە تویەنیم ڕەگ و ڕیشەی کەلەمەی خود لە دین زەردەشتی کە چیەسە ناو فەرهەنگ ئاڵمانی بدووزیمەو، یا وە جووریگ ترەگ لە فەلسەفەی ئگزیستانسیالیسم، کە باس بەس باس خودە و خود!.
بووت تەوەجوە بکەیمن لە تەفسیر فەردگەرایی و ئگزیستانسیالیسم کە ئەرزش فرە ئەڕا خود دانەید، خود پەیوەند و پەیوەست وە هیچ شتیگ نیە. خود ڕەها و بی قەید و شەرتە. کتاو ڕومان بیگانەی ئاڵبر کامو - بیگانە، The Stranger - نموینەی ڕووشن فەلسەفەی ئگزیستانسیالیسمە کە خود هیچ پەیوەندییگ و پەیوەستییگ وەگەرد خاک و خوون و خانەوادە و خودا نەیرید.
لە ناو موسوڵمانەیل تەنیا ئقباڵ نەوی کە باس خود و تەحلیل و تەفسیر کردنی وەگ کەلەمەییگ و مەعناییگ فەلسەفی هاوردە ناو جامعەی موسوڵمانەگان، بەڵکە فرەییگ لە نوویسەران و ناوداران ڕووژهەڵاتی کە چینە ئروپا، فەلسەفە و ئەدەب دانشگاکان ئروپا خستنە ناو بیر و باوەڕەگانیان. ئەڕا نموینە عەلی شەریعەتی یەکیگ لەو کەسانە بی کە شەن لەسەر خەرمانەگەی ئقباڵ کرد. ئقباڵ و شەریعەتی تواستن کە کار لەسەر ئگزیستانسیالیسمیگ دینی بکەن و خود و خاک و خودا پەیوەند بیەن وەگەرد یەکترەگ. کە ئیمە دوینایم کشوەر جمهوردی ئسلامی پاکستان لە ساڵ ١٣٢٥ لە هندوستان سەربەخوو بی. هەروەها جمهوری ئسلامی ئیران لە ساڵ ١٣٥٧ خوەی وە جەهان موعەڕفی کرد.
هەرچەن لە ڕوواڵەتەو سەرکەفتنیگ وە دەس هاوردن لە خود دینی، بەڵام لە ڕیشە و دەروونەو ئگزیستانسیالیسم دینی یا ئەو کارەی ئقباڵ و شەریعەتی کردنەی لە پەیوەند دان خود پەتی - مجرد- وەگەرد خانەوادەی موسوڵمان و خاک ئسلامی، دووچار شکەست و دەرماندگی بی. ئیمە دووینمین کە خود و خانەوادە و خاندانەگان لە ئیران دووچار توویچان بینە و فرەییگ لە مناڵەیل ئیرانی وە کورد و فارسیەو خاک و خودای خوەیان وەجاهیڵان ئەڕا ئاخونەیل و مەلاگان و خوەیان ئاوارەی وڵاتەیل ئروپا کردن. ئەوانەش کە مەنینەسەوە، یا بیکار و سەرگەردانن یا وەگ هزاران کوڕ جوان خاوەن لیاقەت و خوینەوار کورد بینەسە کوڵبەر و کوڵبەری بیەسە کەلەمەییگ ئەڕا شکاندن خود کوردی و خوون کوردی.
جامعە و پەروەردەی جمهوری ئسلامی پاکستانیش دەس کەمیگ لە ئیران نەیرید. یا دروستر یەسە بوویشم بارودووخیان فرە فرە خراوترە لە ئیران. چوونکە وەخاتر ئیە کە موستەعمرەی ئنگلیس بینە و دویایی لە هند جودا بینە و زوان و فەرهەنگ هەمەڕەنگ دیرن، بن و بونیاد نزام پەروەردەییان شل و شیواو و شپرزەترە لە ئیران.
ئحساس کەم دویای ئی قسانە ڕووشنەو بیە کە پەیوەندی هەڵاتنەگەی من و ئبراهیم وەگەرد موحەممەد ئقباڵ لاهوری چەس. تەوەجوە کردن وە خودیگ پەتی - مجرد- لەو دەورانە ئلقا بیە ئیمە یا هەڵخسایە ناو ئیمە. یەعنی ئیمە ئاگاهانە وەپی ئاشنا نەویم، بەڵکە وە شیوەییگ خریایە ناو دەروون ئیمە. چوونکە لە هەڵاتنەگە خاک و خاندان و خانەوادە ئەڕا ئیمە موهم نەوی.
لە ڕووشن کردن ڕەوش ئلقا کردن یا هەڵخستن کەلەمەگان، خوبە بوویشم کە لە دەوران ئاغاز ئنسانگەرایی و ئگزیستانسیالیسمەو کە لە ئروپا سەرهەڵدا، تەوژمیگ لە کەلەمەی خود پەتی یا - مجرد- یا خود ئنسان وەگ ئوبجکت و سابجکت (Object, Subject) دروس کرد کە ئی تەوژمە فرەییگ لە زوانەگان و فەرهەنگەگان دونیا گرتەو. کەسانیگ وەگ ئقباڵ و شەریعەتی نموینەی ئەو کەسانەن کە ئەو تەوژمە هاوردە کردنە و وە خواست و بیر خوەیان تەرجومەی کردنەسە ناو فەرهەنگ و زوان فارسی و ئوردوو.
بەڵام ئەدەب و فەرهەنگ کوردی وەگ ئەدەب و فەرهەنگ فارسی و ئوردوو نیە کە کەلەمە و فەلسەفە باریمە ناوی. ئەڕا نموینە، خود پەیوەند وە خانەوادەس، هەروەها خانەوادە پەیوەند وە خاندانە، وە هەر خاندانیگیش پەیوەند وە خیڵیگە، هەر خیڵگیش خاوەنیگ و خوانیگ دیرید. وە مەعمولەن ئاواییەگان (خاک) وە ناو خیڵەگان ناونانە. یەعنی خود پەتی نیە، خود پەیوەند و پەیوەستە. لە زوان کوردی کەلەمەی خود و حەرف - خ - پیگەی بەرزیگ دیرید، کەلەمەیل؛ خودا، خوەر، خاک، خانگ، خود، خوون، خان، خیڵ، خاوەن، خوان، خاندان و خانەوادە نموینەگان ئی گەورەییەسە. مەنزوورم ئیەسە کە بونیاد زوان کوردی ڕەسەن و ڕووشنە و هاوردەی فەرهەنگ و فەلسەفەگان ئی و ئەو نیە. ئیمە زنجیریگ یا بهتر ئیەسە بوویشم تووڕیگ قەوی و قایم لە کەلەمەگان دیریم کە پشت و پەنای یەکترەگن، کە تویەنن خوەیان وە ئەدەب خیگان بناسینن و بووینە ژیرخان و خانگیگ ئەڕا کورد و کوردستان.
هەرئیجوورە لە باس ئاغای پوردڵ کە چووی بی ئیمە چیم ئەڕا لای. لە ڕاسیەو وەختیگ ئیمە لە شیراز ئیتر نەزانستیم چە بکەیم، تەسمیم گرتیم بچیم ئەڕا لای ماموسا. ئەگەرنە پیشتر هیچ بەرنامەییگ نەیاشتیم ئەڕا دیداری.
دویای ئیە کە جمهوری ئسلامی ئیران ماموسا موحەممەد ڕەبیعی شەهید کردن، مەردم کرماشان فرە شەڵەژاو بین. چوونکە ماموسا ڕەبیعی وەگ خاوەنیگ گەورە و باوەشیگ مهرەبان بی ئەڕا مەردم. دویای شەهید کردنەگەی مەردم نیاز وە خاوەن داشتن. مەردم هەمیشە خاوەنیگ گەورە ئەڕا خوەیان توان. لەو دەورانە بی کەسیە بی کە نەوارەگان و ڤیدووەگان ماموسا پوردڵ هاتە ناو مەردم و مەردم ناسینەی. ئیمەش هەر لەو ڕێیەوە ئەو ناسیم. زانستیم کە لە شار بەندەر عەباس زندگی کەید.
نوکتەییگ و نەتیجەگیرییگ
نوکتەگە ئیەسە کە ئەو دەورانە ئیمە هەڵاتیم، تەنیا ئیمە دووگلە نەویم کە وەتیم نە وە نزام پەوروەردەیی جمهوری ئسلامی، بەڵکە کەسانیگ ترەگ لە شار سەرپوڵ وەتن خوەندن لە مەدرەسەگان نزام جمهوری ئسلامی حەرامە و ئەگەر کەسانیگ ئی کارە بکەن شەریک دانانە ئەڕا خودا. ئەو کەسانە کە ئی قسانە کردن، دەستەییگ لە موسوڵمانەیل بین کە وە قسەی خوەیان دنباڵەڕەو - سلف صالح - بین، کەسانیگ کە خوەندن بەس وەگ بەشیگ مادی و مردگ نگا نەکردن کە بەس بخوەنید و ڕیشە لەهەر پەروەردەییگ بکوتید، بەڵکە فرە حەساس بین لە نزیک بووین لە بڕیگ موحیتەیل پەروەردەیی.
نەتیجەگیری، ئیمەی کورد خاکمان داگیر کردنە و کاولی کەن، خاوەنەگانمان گرن و کوشنەیان، ئیقەرە ئاوارەیی و شەڕ ئەڕامان دروس کردنە، چشتیگ وەناو خاندان و خوان لەناومان مەعنای نەمەنیە. ئیقەرەش فشارەگان ئدامە داشتیە و ئدامە دیرید، خانەوادەیەیل و خوون و خود کوردی کەفتیەسە مەترسیەو. ئەگەر سەیر بکەن تواو خ یا خیگان لە ناومان لاواز کردنە یا لای بردنە. ئەگەر ئیمە چەویگ بخشینیمە تواو ئەو گوزەشتەی کە من وەلیەو گوزەر کردمە و کەمیگ وەلی دقەت بکەیمن، ئیە ئەڕامان ڕووشنەو بوود کە تواو دەربەدەریەیل ئیمە لە ژیر بیر و باوەڕ کەسانیگ بیە کە بە غەیر لە ئاوارەیی و دەربەدەری هیچ فایدەییگ ئەڕا ئیمە نەیاشتنە. هەر لە خومیەنی کە ئەڕا پەرەدان وە بیر و باوەڕ شیعی شەڕیگ هەشت ساڵە وەگەرد ئەراق دروس کرد و ئیمە ئاوارەی بیابانەگان ئەراق کرد، تا کەسانیگ وەگ ئقباڵ لاهوری کە ئەویش پلە و پایەییگ وەگ خومەینی دیرید و ڕەچەڵەکیان چوود ئەڕا هندوستان، وەگ باوگ ڕوحی پاکستان ناسریاس، کار لە ئاوارەیی دوبارەی من کرد، کە ناڕەحەتی ئەڕا خوەم و خانەوادەم دروس کرد.
تواو ئی دەربەدەریەیلە کە من و مناڵەیل کورد دووچاری بیمە هاتگ لەو جوورە کەسانەس کە کتاوەگانیان و کەسایەتیەگایان هاتیەسە ناوماڵ کورد. ئەو دونیایەی کە ئەوان وەناو کتاوەگان ئەڕا ئیمە دروستی کردووین، دونیاییگ بی کە خوب ڕەنگین و شیرنی کردووین، بەڵام لە ڕاسیەو فرە ناخوەش و تاڵ بی.
لە ئاخرەو
هەرجووریگ من و کوڕەگەی خاڵووم وەتیم نە وە پەروەردەی ڕەسمی جمهوری ئسلامی، هەرئیجوورە ئەڕای دەربازبووین هەمیشەیی لەی نکبەتی و داماویەی کە هایمەناوی، بووت مناڵەیل کورد بیر و باوەڕیان بڕەسنن وەیە کە بوویشن نە وە نزام ئاموزشی جمهوری ئسلامی ئیران، وە فرە ورد و وریا بن لەیە کە چ کتاویگ وەدەسەو گرن و خی گرنە پی.
لە بەشەکان ترەگ زوان داڵگی ئدامەی ئی مەسیرە نوویسم، ئیە کە چە کردم و چە تواستم، بەڵام چە بی و چە هاتە ڕیم، تا لە ئاخرەو بڕەسیم وەیە کە چە بکەیم کە پەروەردەییگ گەورە داشتوویم وە کەلەمەیل گەورە کە تەعبیر لە خود کورد و خاک کوردی بکەیت، پەروەردەییگ کە حرف خ خاوەنداری کەید و دیوەخان و خوانیگ ئەڕا پەروەردەی کوردی بونیاد بنەیمن. ئیمەی کورد بووت ئەدەب خیگان و حەرف خ زندگ بکەیمەو.

عەباس موحەممەدی

زوان داڵگی (٦)
زوان داڵگی (٥)
زوان داڵگی (٣) و (٤)
زوان داڵگی (٢)
زوان داڵگی (١)

بگه‌رێوه‌|ئەم بابەتە 233 جار بینراوە| بینێره‌| چاپ
Facebook| My Yahoo| Twitter| google




start|copyright © 2009 kdpmedia.org|contact