. . . .


14 Feb 2018

زوان داڵگی (٥)


عەباس محەممەدی
ساڵ دووهزارونو وەگەرد پیاویگ فرە خاس وەناو سووداد ڕەسوڵ بیمە ڕەفیق کە ئەلان ماموسای ڕشتەی تەرجومەس لە یەکیگ وە دانشگایەیل لە باشوور کوردستان. جناب کاک سووداد باس یە کرد کە کار لەسەر ئستاندارد کردن زوان کوردی کەن. وەت تەڵاش ئەڕای یەکەن کە زاراوەی سورانی بوودە زاراوەی معیار یا ئستاندارد، ئەڕای یە کە ئیمەی کوردیش وەگ نەتەوەگان ترەگ لەناو خوەمان زوانیگ ئستاندارد داشتوویم. هەروەها باس کەسانیگ وەگ بەڕیز ئەمیر حەسەن پووڕ و یارانی کرد کە موخاڵفەت کەن وەگەرد ئیە کە زاراوەییگ ئنتخاب بکەیم بەس لەوەریە کە زوانیگ ئستاندارد داشتوویم. زوان ئستانداردیش بوودە ئنتخاب کردن زوانیگ وەناو دەستەییگ زوانەیل یا زاراوەییگ وەناو زاراوەیەیل زوانیگ کە بوودە زوان گشتی، حکوومی و نووسین پەروەردەیی کە لازم بوود مەردم بزاننەی ئەڕا گوزەران زندگیان. وەگ ئیمە لە ئیران دیریم کە حکوومەت ئیران زوان فارسی کردیەسە زوان معیار و زوانەیل و زاراوەیەیل ترەگ بی ئەهەمیت کردیە. کە ئیە گەورەترین زوڵم و ستەم و کومەڵکوژیە لە حەق مەردم ئیران کە خاوەن چەند زوان گەورە و چەندین زاراوەن.
ئشارەش وەیە کرد کە جەریانیگ ترەگ هەس کار لەسەر یەکەن کە ئەلفبای عەرەبی بکەنە لاتینی. باس ڕژیم ئاتاتورک کرد کە حروف عەرەبی کردنەسە لاتینی چوونکە دوژمنی وەگەرد دین داشتنە و تواستنە زەعیفی بکەن وەناو مەردم. ئشارەش وە ئیران کرد کە ئەوان نەتویەنستنە ئەو کارەیلە بکەن کە ئاتاتورک کردیەسەی.
دیارە وە قسەگانی ڕووشن بی کە لە کوردستان چەند جەریان هەس کە کار لەسەر یەکەن زوان کوردی ئستاندارد بوود یا نە، حروف لاتنی بوود یا عەرەبی. هەرئیجوورە لە قسەگانی ئحساس وەیە کردم کە سەرچاوە یا مەنبع ئی جەریانەیلە چوود ئەڕا سەرچاوەیەیل فکری و فەلسەفی جودا و فرەش دوژمن یەکترەگ. کاک سووداد باس چەپ و مارکسیست بووین جەریان کاک ئەمیر حەسەن پووڕ کرد کە بیەسە سەرچاوەی بیر و باوەڕیان. خود کاک سوودادیش کەسیگ مەعنەوی و تا ڕادەییگ دینی کە لە مەنابع ئەفکار و ئحساساتی بی.
خوب لەیرە مەعلومە کە بیر و باوەڕ کار فرەییگ کەیت کە چە وەڕاس بزانیت و چە وەناڕاس.
منیش ئەڕای یە کە قسەییگ داشتووم، وەتم کە نیەوت هەورامی و کرمانجی و کەلهوڕی و زاراوەگان ترەگ کوردی لەناو بچوود. چوونکە هەڵبژاردن یەگلەیان ئەوەگان ترەگ کەمڕەنگ و نابوود کەید. ئەویش وەت قسیەی من لەسەر زوان حکوومەت و پەروەردەس کە بووت یەک زوان داشتوویم ئەڕایەکە مەراحل ئستقلال یەکجاری زوویتر تەی بکەیم و کارەیل ئداری حکوومەت باشوور کوردستان باشتر بچوودە ڕی. وەت نیەود کە نووسینە حکوومیەگان وە گشت زاراوەگان هەورامی و کەلهوڕی و کرمانجی بوود، ئەسڵەن ئی کارە نیەکرید.
کاک سووداد وە باس کردن و ئستناد وە تەجروبەی وڵاتان ترەگ کە موشکڵ چەند زاراوەیی و زوانی داشتنە و ناچار بینە کە لە هەمهەمە و شڵەژاوی دەربان، وەت لازمە کە ئیمەش یەک زاراوەی کوردی کە مەبەستی سورانی بی، ئنتخاب بکەیمن وەگ زوان ڕەسمی و ئستاندارد کوردی لە باشوور کوردستان کە لە ئایەندە بوودە زوان معیار کوردی.
لە باس گووڕان یا تەغیردان حروف عەرەبی ئەڕا لاتین وەتم من خوەش نەیرم لەیە کە حروف عەرەبی بوودە لاتینی، بەڵام ئیمە بووت تەوەجوە وەیە بکەیمن کە فارسەگان هونەر خەت و معماری و شعر و ئاواز و موسیقی و هونەرە دەسیەگان وەگ کوزە و کاسە، فەرشبافی و فرەییگ ترەگ پەیوەند کردنە وە حروف عەرەبی کە ئەگەر ئی حروفەیلە لەناویان لابچوود ئیتر چشتیگ ئەڕایان نیەمەنید. لە موقابڵەو ئەگەر ئیمە سەیر خوەمان بکەیمن، ئایا ئەو جوورە کە فارسەگان حروف وەکار بردنە، کورد وەکاری بردیە؟ ئحترامم ئەڕا کارەیل تەک و تووکیگ کە کریاس، بەڵام ناوداران کورد کار فرە فراوان و گەورە وە حروف عەرەبی نەکردنە.
لەیرە دوو خاڵ هەس کە بووت تەوەجوە وەپی بکەیم، کاک ئەمیر حسەن پووڕ وەگ زوانناس و کەسیگ خاوەن تەجروبە دفاع یا پشتگیری وەیە کرد کە زوانەگان و زاراوەگان چ کوردی و غەیر کوردی وەناو نەچن و تەڵاش بکەیم زندگ ڕایان بگریم، کە ئی بیر و نواڕینە شایستەی قەدر زانینە. دووم ڕزگار بووینمان لە شڵەژاوی و نەبووین ناسنامەییگ ڕووشن و دام و دەزگاییگ لە حکوومەت و زوان کوردی کە بیەسە هووکار دەرماندگی و داماوی و شکستەیل فرەییگ کە کاک سووداد خەم وەلی خوارد و ئی خەمخوەریەش قابڵ ستایشە.
بەڕیز عەباس جەلیلیان فەرهەنگنوویس و لیکووڵەر کورد لە نووسینیگ وە عنوان- جستاری در باب علل رکود ادبیات کردی- فراوانی زاراوە لە علەل باردار نووین یا بی بەر بووین زوان کوردی زانیت. نەگ تەنیا بەڕیزیان بەڵکە کەسانیگ ترەگ وە چەو زەعف و گرفت نووڕن وە فرەیی زاراوەگان کوردی، وە سەختیش دوینن کە دربازمان بوود لەی گرفتە و گرفتەگان ترەگ وەگ دابەش بووینمان وە چووار مەرز دەس دروسکریاگ. کە تواو ئی قسەیەیلە باریگ مەنفی و ڕەش داشتیە و دیری ئەڕا ئایەندەی کورد.
ئەلان منیش هامە نوای ئی پرسیارە کە وەگ کاک سووداد پشتگیری وە ئستاندارد کردن زوان کوردی کەم یا وەگ بەڕیز ئەمیر حەسەن پووڕ و یاوەرانی موخاڵفەت وەگەردی؟ یا ئەسڵەن ئایا ئیە باس و پرسیاریگە کە ئەوڵەویەت داشتووت ئەڕا من؟.
قسیەییگ هەس ئوویشت: دەوار وە دەرزی نیەدوویریت، وە سوویژن دوویرنەی.
ئەلانیش پرس و باس خاک و زوان و زاراوەگان کوردی کە هەر لاییگی کەفتیە دەسیگ، کاریگ ئاسان و سادە نیە کە وە قەڵەم کەسیگ یا قوربانی بووین کەسیگ دەربازمان بوود وەلی. ئیمە بووت کە ئەڕای دەرمان ئی پرس و گرفتەیلە نگا و نواڕینمان نسبەت وە خاک و زوان بخەیمنە مەرحەڵەییگ ترەگ و دونیابینییگ ترەگ.
لەی باسە من توام کە لە یەگ نموینە ئستفادە بکەم ئەڕایە کە بووەمەتانە ناو جووریگ ترەگ لە دونیابینی، ئەوەش نموینەی گوڵەبەڕووژە و گوڵ گوڵەبەڕووژەس.
یەکدانە گوڵەبەڕووژە تویەنیت بیشتر لە یەک گوڵ یا سەر دروس بکەیت. وە لە هەر گوڵ و سەریگیش تویەنیت لە هزار دانە کەمتر یا بیشتر دروس بکەیت.
ئی تویەنستنانە سڕ و ڕازیگە هاوەناو پەیوەندی خاک و خوەر و خودا و دانەگە کە ئیمە نیەتویەنیم دەقیقەن بزانیم کە چووی بەخشید و چەنی بەخشید.
لەیرە دوو شت موهمە؛
ئەوەڵ یە کە کەلەمە وەگ دانەی گوڵەبەڕووژە قودرەت و توان زی و زا دیریت.
دووم یە کە ئیمە باس دوو نەوع گوڵ گوڵەبەڕووژە دیریم. یەکیگیان یەک سەر و ساقە دیری و مەردم فرە دوینانەسەی و وە گوڵەبەڕووژەی سەنعەتی یا کشت و کاڵی ناسیاس. ئەوەی تریان زیاتر لە یەک سەر و ساقە دیری کە گوڵەبەڕووژەی سروشتی و تەبیعیە و مەردم کورد خوەمان فرە کەم دوینانەسەی.
ئەڕا کەم وە مەردم کورد گوڵەبەڕووژەی چەند سەر دویناس؟.
تواو دان و توخمەگان چ گوڵەبەڕووژە و ئەوەگان ترەگ لە ئەوەڵ خەلقەتیانەو فرەیی (تنوع) وەناویان بیە. دویاتر حەرەکەت کردیە ئەڕا یەکدانەیی، یا یەکدانە ناسیاس و مەورد تەوەجوە مەردم بیە. ئەڕا نموینە تەماتە تەنیا تەماتەس سوویر نیە، بەڵکە تەماتەی پرتەقاڵی، ئەرغەوانی، ڕەش، سەوز، زەرد، سوورەتی و ڕەنگەیل ترەگ دیریم کە وەهەر علەتیگ کە بوود کەمیگ وە مەردم گشت ئی ڕەنگانە بیناس. هەرئیجوورە گوڵەبەڕووژەی یەک سەر چشتیگە کە مەردم نیاز وەپی دیریت ئەڕا بازاڕ و خواردنیان لەوەریەسە کە سەنعەتی و کارخانەیی بیە، یەعنی مەردم نیاز وەپی دیریت و شکڵ و شیوەی ئەڕای مەردم موهم نیە. ئیمەی کورد مامر کوردی داشتیمە و دیریم کە فرەڕەنگی و شکڵ و شیوەی خوەی دیری، بەڵام مەردم ئەلان مامر سفید سەنعەتی ئستفادە کەن. فرەییگ وە مەردم ئەسڵەن ڕیشە و ڕەچەڵەگ مامر و ئی چشتانە ئەڕایان موهم نیە!.
زوانیش هەرئیجوورەسە. زوان فارسی وەگ زوان کوردی زاراوە و قودرەت زی و زا داشتیە و دیریت. کە ئی فرەیی زاراوەیەیلە بوودە فرەیی گوڵەگان گوڵەبەڕووژە، بەڵام حکوومەت ئیران کار لەسەر یەک زاراوەیی زوان فارسی کەید لە ئیران کە موفەقیش بینە لە کارەگەیان. ئەلانیش کارلەسەر یەکەن کە کوردی و زوانەگان ترەگ لە دەم و زوبان مەردم خورد و کەم بکەن و ئەوەی کە وەلیمەنیەو و وەپیان خوردنەکرا تیکەڵ فارسی بکەن. یەعنی پەیوەندیان بیەن ئەڕایە کە زی و زا بکەویدە ناویان. کە بوودە هونەر تواندن و داماڵین فەرهەنگ و زوان کوردی وە دەس حکوومەت جمهوری ئسلامی ئیران.
ئەڕا ئنسان عەلاقە وە خورد کردن، تواندن و یکدەس کردن دیریت؟.
لە ڕاسیەو ئنسان وەگ خودا خەلاق و بەخشندە و قودرەتمەند نیە کە بتویەنیت فرەیی و ڕەنگاڕەنگی بوەخشیدە سرشت و سروشت. هەرلەبەر ئی ناتەوانیەیلە پەنابەن ئەڕا یەکدەس و یەکڕەنگ کردن شتەگان.
کاک ئەمیر حەسەن پووڕ خەمی یەسە کە فرەیی و ڕەنگاڕەنگی و زی و زا لە ناو کەلەمەگان بەردەوام بوود و دفاع وەلی کەیت، بەڵام دەقیقەن نیەویشیت چجووری ئی زندگی و سەرزندگیە بەردەوام بوود. لەولاشەو کاک سووداد چوونکە چەو و خەمی هاوەلای نیاز شەدید وە زوانیگ ئەڕا حکوومەت و کارەیل حکوومی، فرەیی و ڕەنگاڕەنگی ئەهەمیتی کەمتر بووت ئەڕای.
بچمە سەر باس زوان کوردی؛
ئیمەی کورد لە فەرهەنگ و ئایین گوزەشتەمان تا پەرچەم ئەلانمان فرە ئەلاقە وە ڕووژ دیریم. ڕووژپەرەس نیەیم بەڵام خوەشەویستی ئەڕا خوەر فرە دیریم. علەتی تویەنیت یە بوود کە خوەر یا ڕووژ سەرچاوەی ژیان و زندگی ئەڕا زەویە. ڕووژ خوەیە کە گەرا وە گیا و ئنسان و شتەیل ترەگ دەیت. خوەر خوەیە کە خەلاقەیت نشان دەیت لە گەرا و گەورە کردن و شکڵ و شیوەدان وە دانەگان و توخمەگان.
زوان کوردی و تواو زاراوەگانی، لەکی و لوڕی و کەلهوڕی تا سۆرانی و کرمانجی و زازایی، گشت ئیانە وەگ گیای گوڵەبەڕووژەییگن کە چەند سەر دیری لەسەر یەک ڕیشە کە بووت وەرجە هەر کەسیگ ئیمەی کورد خوەمان ئیە بووینیم و قەبوولی بکەیمن کە خوەر یا ڕووژ ئیجوورە ئیمە دروس کردیە، کە ئیجوورە خەلاقیەت داسە خەرج ئەڕا دروس کردن ئیمە. ئیمەش بووت کە ئحترام ئی خەلاقیەتە بگریم.
گوڵەگان گوڵەبەڕووژەی چەندسەر شکڵ و شیوە و دانەگانی فەرق وەگەرد یەکترەگ دیرن. دیری سەرەگەی بوویچگە و دانەی کەم هاوەناوی. هەروەها دیری سەر یەکیگیان گەورەترە و دانەییگ فرە هاوەناوی. وەگەرد ئی گەورە و بوویچگییەیلە کە دیرن لە گوڵەگانیان و دانەگانیان، یەک ڕیشە و ڕەچەڵەگ دیرن.
هەرچووینیگ ئیە سروشت ئی گیاسە، هەرئیجوورەش ئیمەش بووت بزانیم کە بڕیگ وە زاراوەگان کوردی وەگ گوڵە گەورەگەس و مەردم و کەلەمەی فرەییگ دیری، وە بڕیگ ترەگ وەگ گوڵە بوویچگەگان، کەلەمەگان و مەردمەگەی کەمترن. لەیرەش هەرچەن زاراوەگان و زوبانەگان گەورەیی و بوویچگی و کەمی و فرەیی لە کەلەمە و خاک و مەردم دیرن، بەڵام لە ڕیشە و ڕەچەڵەگەو هانەگەرد یەکترەگ.
ئیە ئەو دید و دونیابینیەسە کە من دوس دیرم کورد ئیجوورە سەیر زوان و زاراوەگان کوردی بکەیت. ئەگەر ئیجوورە سەیری بکەیمن ئمکان یە کە پەیوەند ڕوحی و دەروونی وەگەرد یەکترەگ بخوەیمن فرە فرە بوود لەناو زاراوەگان و بیر و باوەڕە جوداگان کە کورد دیریدەی. وە لە ئاخرەو هەرئی نگا و نواڕێنەی ئیمە نسبەت وە گووڵەبەڕووژە ئلهام وەپیمان دەیت و هاوکاریمان کەید ئەڕایە کە بیریگ یا ڕاهیگ و نەقشەییگ ئەڕا پاراستن زاراوەگان بڕژیم یا بدووزیمەو.
لە ئاخرەو؛
ئیمەیم کە ئرادە کەیم چجووری زندگی بکەیم، ئیمەیم تویەنیم کە فرەیی گوڵەگان پاریزگاری بکەیمن، یا سەر بڕیگ وە گوڵەگان بویڕیم لەبەر خاتر یەگلە وە سەرەگان، کە ئەگەر ئی کارە بکەیم ئیمە هونەر نەکردیمە، بەڵکە هونەر خوەر و خوداش لە ناو بردیمە.
ئیمەی کورد بووت یە بزانیم کە خوەر یا ڕووژ خوەی خاوەن گوڵەگانە، خوەی ڕەنگ و شکڵ وەپیان دەیت و لە ئاخرەو زەرد و وشکیان کەید. بووت یە بزابیم کە خودا و خوەر خوەیان زوان ئیمە فراوان کردنە وە زاراوەی فرە. زاراوەگان وەگ گوڵەگان گوڵەبەڕووژە خستیە ناومان تا تاقیمان بکیدەو بزانیت کە کی ئحترام وە خەلق و فرەیی گریت.
پرسیار یەسە کە چجووری یەک دانە گوڵەبەڕووژە تویەنیت یا قودرەت ئیە دیرید کە زیاتر لەیەک سەر پڕ لە گوڵەبەڕووژە دروس بکەیت وەگەرد تواو جوانی و زرافەتەگانیەو، ئەی چووی ئیمەی کورد نیەتویەنیم زاراوەگان خوەمان پاریزگاری بکەیم!؟.
ئەگەر ئیمە نەتویەنیم فرەیی و گەورەیی زوان و زاراوەی خوەمان پاریزگاری بکەیم و دەزگاییگ و شیوەییگ ئەڕا پاراستنی دروس بکەیمن، ئیمە بەردەیمن و لیاقەتمان هەر ئیە بوود کە سەرشووڕ بیم و سەرکوت بکریم. چوونکە بەردەگان و نەوکەرەگان قودرەت خەلاقەیت نەیرن!.

عەباس موحەممەدی

زوان داڵگی (١)
زوان داڵگی (٢)
زوان داڵگی (٣) و (٤)

بگه‌رێوه‌|ئەم بابەتە 305 جار بینراوە| بینێره‌| چاپ
Facebook| My Yahoo| Twitter| google




start|copyright © 2009 kdpmedia.org|contact