. . . .


7 Feb 2018

زوان داڵگی (٣) و (٤)


عەباس محەممەدی
زاراوەی کەلهوڕی وەگ سەر گوڵ گوڵەبەڕووژەییگە کە بڕیگ وە دانەگانی تەکیاس و کەفیتە خوارەو. لە لاییگ ترەگەو وەداخ فرەییگەو کەلەمەیەیل فارسی خستنە جی دانە تەکاگەگان. وردە وردەش کار لەسەر یەکەن کە کەلەمەگان ترەگ کەلهوڕی بتەکنن و یەکدەس گشتی بکەنە فارسی.
زوان دروس بیە لە کەلەمەگان، کە بوودە دانەگان گوڵ گوڵەبەڕووژە، وە ڕوح مەردمیگ کە وەپی قسە کەن بوودە سەر گوڵەگە. یەعنی ئەگەر حکوومەت ئیران بتویەنیت تواو کەلەمەگان کەلهوڕی بتەکنیت و بکەیدەیە فارسی، هیشتا ڕوح مەردم یا سەر گوڵەگە کوردیە!.
مەعنای قسەگەی من بوودە یە کە ئەوان، مەنزورم جمهوری ئسلامی ئیرانە، کارەیل فرە فرەییگ هاوەنوایان کە ئەنجامی بەن ئەڕای تەکاندن و تواندن. ئیمەش ئەڕا نگاداری وەی گوڵە بووت گشتمان هەوڵ ئەڕای بەیم. کار یەک کەس و دو کەس نیە.
ئیمە بووت کە وە کەلەمەیەیلیگ نزیگ بوویمن کە زندگی پیمان بەخشن و زندگی وەناویان جەریان دیریت و زندگی خەنە جەریان، کە من وەپیان ئوویشم کەلەمەیەیل داڵگانە.
زوان ئەڕای یەسە کە زندگی وەپی بکەیت. نیەتوایم کە بەس بوودە کتاو و وەناو تاقەو دایبنەیم. دروسە فەرهەنگنوویسی و خڕەو کردن کەلەمە و وشە کوردیەگان کار فرە گەورەییگە، بەڵام گەورەتر یەسە کە هەوڵ بەیمن کە نەهیڵیم ئی گوڵەبەرووژە وە کەلەمەیەیل فارسی یا عەرەبی پڕەو بکریەیت.
باوش و بانگ کردن، دوو کەلەمەی داڵگانەی زندگ و وەهیزن کە نیاز دیرن لەسەریان بووسیم و کەمیگ بیر وەلیان بکەیمن.
باوەش کردن؛
باوەش لە زوان کوردی فرە کەلەمەییگ داڵگانەس. یەعنی فرەتر لای داڵگەیل ئەڕا مناڵەیل وەکار هاتیە. فرە دیمە مناڵ وە باوەش داڵگ و باوگی بوویە. کەمیش یا ئەسڵەن نەدیمنە ژن و پیاویگ یان دوێتیگ و کوڕیگ، برا و برایەگ، خویشک و برایەگ یا کەسان ترەگ یەکتر وەباوەش بگرن وەگ بەشیگ لە نیازیەل ڕۆحی ڕووژانەیان.
مناڵ یا بهتر یەسە بوویشم ئنسان، لەو ڕووژەی کە تێتە دونیا تا ئەو ڕووژەی کە مری، خواست و نیاز فرەییگ وە باوەش دیری. باوەش جاییگە کە کەسیگ پەیوەست بوود وە کەسیگ یا کەسانیگ ترەگەو. نموینەگەی توەنیت داڵگیگ بووت کە مناڵەگەی لە باوەش گریت. هەرئیجورە تویەنیت موحیت و فەزایەیلیگ وەگ مەدرەسە و دانشگا بوود کە مناڵەگە هامشوییگ و هاوڕییەیلیگ ئەڕای خوەی دووزیتەو. لە نموینەگان ترەگ، لە دەوران نەوجەوانی کوڕەیل و دوێتەیل نیاز وە کەسیگ گەورە دیرن کە دوستی و ڕەفاقەت خوبیگ وەگەردیان داشتووت و دەرددڵەیل خوەیان وەلایان باس بکەن ئەڕا گوزەر لە دەوران خەو و خەیاڵەیلیگ کە ئایەندە چوو بوود و چە بکەن. کە ئی نیازە لە دەوران نەوجەوانی فرە حەساسە. یا توەنیت مەعنای باوەش یە بوود کە دانشجووییگ (خوێندەوان وە کوردی سۆرانی) نیاز وە ئوستاد، ماموسا و گەورەییگ داشتووت کە لە زەمینەی ڕوحی و فکری کومەکی بکەیت.
نموینەییگ ترەگ وە مەعنای باوەش، توەنیت لە دروس کردن خانەوادە خوەی بوینیدەو کە کومەک فرەییگ کەیت کە کوڕیگ و دوێتیگ لە باوەش یەکترەگ ڕووشدیگ سەڵامەت و دروس داشتووین و بەرگری بکەیت وە بڕیگ وە نەخوەشییەیل.
لە نموینەییگ ترەگ باوەش توەنیت مەعنای یە بووت کە مەردم کەسیگ وە گەورەو پیر خوەیان قەبوول بکەن، وەگ ئیمە دیریم ئاغا سەید نەسرەدین بڕیگ وە مەردم یارسان وەگ یار و پیر خوەیان قەبوولی کەن. یا ماموسا موحەممەد ڕبیعی کە مەردم کرماشان دوسی داشتن و وەگ گەورەی خوەیان چەو وەلی کردن و قسیە و وجودی باوەشیگ گەرم بی ئەڕایان. ئیمە دوینایم وەختیگ کە حکوومەت ستەمگەر ئیران شەهیدی کردن مەردم چە کردن ئەڕای. یا وەختیگ کە حکوومەت ئیران دکتۆر قاسملوو شەهید کردن، مەردم لای ئیمە کە ئەو وەختە وە کەمپ ئاڵتاش بیم، چادر ڕەش ئەڕای هەڵدان. مەعنای یە نەوی کە مەردم گشتیان سەروە حزب دموکرات بین یا گشتی نمازخوەن بی، نە، ئی ئحساسە کە مەردم وەگ گەورەییگ سەیریان کردن، وەگ باوەشیگ، ئومیدیگ، ئارامشیگ.
وە کوتاە، باوەش جاییگە ئەڕا پاریزراوبووین و دروسبووین ئحساس پەیوەست و پەیوەند خواردن، وە پەیدابووین و دروس بووین ناسینیگ لە خود و دەوروبەرەیل.
بانگ کردن؛
باوەڕ وەیە دیرم کە هەر چشتیگ هەر جووریگ بانگی بکەیت، ئەوجوورە دێت ئەڕات.
لە بانگ کردنە کە ئەوەڵین کەلەمەییل زوانیگ لە لای ئەو مناڵە یا ئنسانە جیگیر بوود. بانگ کردن مەعنای چڕین مناڵیگە ئەڕای یەکە ئونس و ئوڵفەت یا خی بگریت وەگەرد دونیاییگ کە خانەدان ئەو مناڵە وەناوی زندگی کەن.
وەختیگ کە داڵگیگ، باوگیگ و دەوروبەرەیل مناڵ خوەیان لەباوەش گرن و دەستی گرن و بانگی کەن و لە مەراحڵ گەورە بووینیش وە زوانیگ و نوواڕینیگ کە خوەیان دیرن ئەو مناڵە گەورە کەن، ئەو مناڵەش بوودە بەشیگ لەوان، بەشیگ لە زوان و ئەدەب ئەوان، لە دونیابینی و نگای ئەوان.
ئەڕای نموینە موسوڵمانەیل وەختیگ کە مناڵ دێتە دونیا بانگ _ وە مەعنای دەعوەت کردن_ (أذان) وە گووشی خوەنن. یا فرە داڵگەیل کورد دیمە کە وەختیگ مناڵیان خەفاندنە، وەختیگ کە گاوارەگەی جوواندنە وە دەنگیگ ناو خودا خوەندنە کە بخەفیت. داڵگەیل کوردیش یە زانستنە کە خوەندن لە وەخت خەفتن خوبتر نیشیت وەلەشەو!.
بانگ کردن یەک قاعدەس ئەڕای یە کە مناڵ لەناو ئەدەب و دونیابینییگ خویس بخوەیدەو. هەر خانەوادە و خانەدانیگیش تویەنیت کە کەلەمەیەیل خان و خوان و خودای خوەی وە گووش مناڵیان بخوەنیت.
حەتتا لە بانگ کردن و چڕین ناو مناڵیگ، هەرچە کە مناڵ وە ناو لاروخوار و شکیا و تەوهین ئامیز بانگ بکریەیت، ئەو مناڵە 'خۆ' یا خودی لاواز و بیهیز بوود. جای داخە کە لە ناو بنەماڵەیەییل و زوان کووچە و بازاڕ، مەدرەسەگان و جایەیل گشتی، بینەسە جایەیلیگ کە ناو و ڕوح مناڵەگان فرە شکننەو و وردیکەن.
لە ناو مەردم خوەمان من فرە مولاحزەی یە کردمە کە حەتمەن بووت گەورەگانمان وە ناو شیاو و شایستە بانگ بکەیمن، فرەش یە دیمە کە ئەڕا خوەشەویستی یا ڕق و ناشیرن کردن، ناو مناڵەگان شکاننەسەو. ئەگەرچە کە یە وەناو زوانەگان ترەگ هەس کە ناو مناڵ ئەڕا خوەشەویستی بشکننەو، بەڵام وەناو خانەدانەیل گەورە، ئەڕایە کە مناڵەگانیان ڕوحیگ گەورە و شایستە داشتووت، نیەوت ئیجورە بوود!.
ئەڕای یە کە بتویەنم ئی باسە خوبتر بکەمەو کە باوەش و بانگ کردن چ هیز و تواناییگ دیری وە چەن لازمە ئەڕای ئیمە، چمەو ئەڕا دەوران مناڵی خوەم.
ئیمە بووت یە بزانیم کە هەرچە دوێتەیل و ژنەیل خاک و مەردمیگ توان باروەری و بارداری بیشتری داشتووت، نشانەی یەسە کە ئومید و ڕوح و زندگی فرەییگ هاوەناو ئەو خاک و ئاوە. وەگ داڵ من. داڵگم هەفت مناڵ زاس، بەڵام ئەوەڵیان وەباریچی. لەبارچووینەگەیشی هەرئیجورە بدوون هوو نەوی. ئیمە لە کەمپ ئاڵتاش گرفت و موشکڵات فراوانیگ داشتیم کە بینە هووکار نەخوەشی و ناخوەش بووین زندگیمان، وەگ نەبوون وەسایل پزشکی و خواردن ناکافی و گوشارەیل ڕوحی و گوزەران سەختمان. تەنیا داڵگ منیش ئیجورە نەوی، فرە وە ژنەگان تریش ئیجورە بین.
ساڵ ١٣٥٩ کە تانک و تووپەیل ڕژیم بەعس هاتنە ناو دەیشت زەهاو، داڵگم یازدە دوازدە ساڵ داشتیە. مناڵیگ بیە وەناو دونیای مناڵانەی خوەی و گەورە بیە وەناز باوگ و داڵگی. ئەڕام باس کرد کە وەرجە شەڕەگە زندگیگ وەناویان بیە. براگانی کار و کاسبی کردن، باوگی و داڵگیشی وە خوەشی وەگەرد یەکتر بین. دەیشت زەهاو و مەردمەگەشی هەرچەن موشکڵات فرەییگ داشتنە، بەڵام ئارامییگیش داشتنە. باوگمیش چوواردە پانزدە ساڵ داشتیە. هەردوگیان لە یەک ئاوایی بین. ئەویش ئەڕام باس یە کرد کە چیە مەدرەسە و شاگر خوبی بیە و فارسی و کەمیگیش ئنگلیسی یاد گرتیە و ئومید فرەییگ داشتیە کە وە ئایەندە بوودە کەسیگ ئەڕای خوەی.
بەڵام شەوکیانیگ پاییزی کە وەخەو هەڵسن تانک و تووپ و سەربازەگان ڕژیم بەعس دوینن لەناو دەشت زەهاو. مناڵیش کە ترس و هاوار و ئاژاوە و شەڕوشووڕ بووینیت کار فرەییگ وە ڕوح و ڕەوانی کەیت.
بەعسیەگان مەردم دانەبەر ئەڕا ئەراق و بردنەیانەسە باشوور کوردستان کە ئەو وەختە لە ژیر دەست ڕژیم بەعس بی. دو ساڵ لە باشوور کوردستان ئاوارە بینە و لە جاییگ بردنانەسەی ئەڕا جاییگ ترەگ. تواو ئی وەختە یانە لە بارودووخیگ خراو و نالەبار گوزەران کردنە. تایە کە لە ئاخرەو بدوون یە کە وەپیان بوویشن کە ئەڕا کوورەیان بەن، وەگ ئاژەڵ بار کامیونیان کردنە بردنەسەیان ئەڕا ڕووژئاوای ئەراق لە بیابانەگان ڕومادی وەورە هەڵیانڕژاندنە و لە کەمپ یا زندانیگ سەربازی لە بەڕ و بیابان لە ناو تەپ و تووز وەک ئنسانەیل ئەوەڵیە ناچار بینە کە زندگیگ تازە شرووع بکەن. ئیتر خودا خوەی زانیت کە چەند سەخت و دژوار بیە ئەڕایان مەخسوسەن ئەڕا ژنەیل، پیرەیل، دوێتەیل و مناڵەیل.
وەگەرد تواو ئی دەردسەرەیلە زندگی نەوەسیاس. ماوەییگ دویاتر مەردم چادر و کەپرەگانیان کردنە خانگ خەڕگین و تەڵاش کردنە خوەیان سازگاری بیەن وەگەرد بارودووخ تازە. هەرئیجورە مەرگیش نەوەسیاس، لە ساڵەیل ئەوەڵ باوگ داڵگم لەورە لە غوربەتە مرید و بووتە خەم و دەرد گەورەییگ ئەڕایان. داڵگم گژجاریگ ئوویشیت: باوگم مرد و لە عەرەبستان خاکی کردیم!. (داڵگم هەرکوورە عەرەب بویاتا وەتیا عەرەبستان، ئیتر کشوەر ئەراق و عەرەبستان ئەڕای موهم نەوی.)
ڕەسم و ڕسووم ئیە بیە کە زووی مناڵەگانیان بیەن وە یەکترەگ و ژن و ژنخوازی وەناو یەکتر داشتوون. ئەو وەختە ئیڵ و تەبار قسەی ئەوەڵ کردیە، یەعنی گش چتیگ بوویات لە خزمەت سەڵامەتی ئیل و تیرەیان بوویاد. هەر ئەڕای یە ژن وە ژن کردنە و وەناوخوەیان مناڵەگانیان وەگەرد یەکترەگ ڕیگ و ڕاس کردنە.
من بووت کە وەیرە ئیە بوویشم هەرچەن کە مەردم ئەلان وە چەو فرە گەنیگ سەیر ژن وە ژنی کەن ئوویشن کە ژن وە ژنی چتیگ خراوەو خود کەسەگان بووت موهم بوود، بەڵام پاراستن ئیڵ و تیرە یا خوبتر یەسە بوویشیم 'خوەیان' فرە موهمتر بیە تا یەک خودیگ. پەیوەندی و پەیوەست بووین ئیڵ و تیرەگان شکڵ و شیوەی پیاز داشتیە. هەرچووینیگ پیاز لایەلایەس و پووسەگان وەدەور یەگترەگن، هەرئیجورەش ئەوان تەڵاش یە کردنە کە لە دەور یەکترەگ بن و گشتیان یەگدانە بووین.
خولاسە دویای یە کە مناڵ یەکەم داڵگم مرید، من دێمە دونیا بەڵام داڵگم شیر کافی نەیاشتیە کە بیەیتە من. دیارە هووکار کەم شیریەگەش چووت ئەڕا خەم و خوسە و خواردن خراو. هەرئیجورەش بی، داڵگم و فرەییگ وە داڵگەیل ترەگ وەژیر فشار و ناڕەحەتی بین، مەخسوسەن کە لە ئەوەڵ زندگیەو ئی هەمگ ناخوەشی و بەدبەختیە بایدە سەریان.
داڵگم وەت کە وەناو کەمپەگە مودەتیگ هەر ئیسەروئەوسەر وەپیتکردم. هەر جاریک بردمە لای ژنیگ کە شیرت بیەیت و سیرت بکەیت. داڵگم وەت کە تو چەند داڵگ شیری دیریت. دویای یە کە شەش مانگ ئەوەڵم گوزەر کەیت، کارم کەفیتە شیر وشک و لەوەولا وە شیر مانگا گەورە بیم.
وەختیگیش کە پا گرتم و کەوتمە ناو کەمپ ئاڵتاش وەگەرد مناڵەیل ترەگ، مامووەیلم دەسم گرتن بردنەم ئەڕا کڵاسەیل زوان عەرەبی کە ئەو وەختە فرەییگ وە مناڵەیل لەورە دەرسخوەنین. کەس دەسڵات نەیاشت، دین و شار و وڵات و هیز و هەرچی چشتە وەدەس عەرەبەیل بی. مەردم ئیمەش لەوەریە کە سونی مەزهەب بین، زەمینەی یە وەناویان بی کە زوویتر بلکن وەپیانەوە.
دەرموقابڵ هەر لەو دەورانە کەسانیگ خارجی کە کار ئەڕا سازمان ملەل کردن، کڵاس زوان ئنگلیسی بەرپا کردن و بانگ مناڵەیل و جوانەیل کردن ئەڕا خوەندن زوان ئنگلیسی. بڕیگ وە مناڵەیل چین ئەڕا ئەو کڵاسەیلە. لەیرە بی کە دووگانەگی وەنا مناڵەگان دروسەو بی، دووجورە خوان و خیوەتگە لەناو کەمپ ئاڵتاش دروس بی. دەستەییگ ڕووی لە ئروپا کردن و دەستەییگ ترەگ پلکیانەناو فەرهەنگ و ئاداب عەرەبی ئسلامی.
ئی بارودووخە تا چەن ساڵ دویای ئاتەشبەس شەڕ ئیران و ئەراق ئدامە پەیدا کرد، تایە کە سەلیب سرخ و سازمان ملەل مەردم گورجەو کردن چین چین وەڕیان کردن ئەڕا ئیران. ماڵ باوام زوویتر وە ماڵ خوەمان ناویان هاتەو و کەفتنە ڕی. ئەوان من خستنە تەک خوەیان و وەگەرد مەردمیگ ترەگ خستنەمانە دویای کامیونیگ و هاتیمەو ئەڕا جاییگ کە باوام کەلەمەی ماڵ و وڵات یا گەڕانەوە ئەڕا خاک و وەتەن وەکار برد. بەڵام ئەڕا من و فرەییگ وە مناڵەیل کەمپ ئاڵتاش گەڕانەوە نەوی، دونیاییگ تازە بی وەنوامان کە هیچ وەلی نەزانستیم.
لە گەڕانەوە ئەوەڵین شتیگ کە من وەدەسی دام ڕەفیقەیل بی، کە ئیەش ئەڕای من فرە سەخت بی. ئەوەڵین شتیگیش کە وەدەسی هاوردم بیمە هاوڕی دوێتەگەی میمگم لە هاوسن و ساڵ بیمن.
وەختیگ ڕەسیمنە ئیران بردنەمانە ئوردووگاکەی بانگەڕ نزیگ شار سەرپوڵ. دووبارە مەردم کەفتنە ناو چادر و بەزم بەدبەختی. موودەتیگ دویایی دوێتەگەی میمگم دەمارەکوڵ دایەپیەو. باوگی وەپەلەپەل بردەی بیمارستانەگەی بانگەر ئەونایش دەرمان نەیاشتن هەواڵەی شار ئسلامئابادی کردن. بەڵام وەداخ و هزار داخ فرەییگەو لەناوڕی ڕوح شیرنی دایە خودای گەورە. ئەو ڕەفیقەشمان چی!.
مودەتیگ وە ئوردووگاکەی بانگەڕ بیمن. دویاییش بدوون هیچ کومەک و یارمەتییگ بەرگەی تەرخیسی دانەپیمان وڵمان کردنە ناو شاری سەرپوڵ کە ئەڕای من جاییگ غەریب بی. فرەییگ وە ماڵەیل شار چووڵ و خراو بین، ڕووبار لیڵ ئەوڵوەن و پوڵەگان سەرپوڵ و کەژ و چەم و چووڵەگان و دوینین ئاژەڵەیل و دارەیل و گوڵەیل، شتانیگ تازە بین!.
هەروەو ساڵە بی کە باوگم من بردە مەدرەسە و شرووع وە خوەندن کردم وە زوان فارسی. شەوەکیان زووی داڵگم دەسم گرت و بردەم ئەڕای مەدرەسەییگ سیسەد چووارسەد نەفەری کە بیە هووی یە ئحساس تەنیایی و دەرماندگی دەس بیەیدەپیم. موعەلمەگان گشتیان فارسی قسە کردن، کتاوەگان گشتی فارسی بی. مناڵەگەنیش هەرچەن تەک و تووک نەوت کە مناڵ کارمەندە فارسەگان بین، گشتیان کورد بین، بەڵام ئازاد و ڕاحەت نەویم کوردی قسیە بکەیمن. یعنی گش چتیگ نازناو فارسی داشت. شەرواڵیگ کە وەپی کردیم وەپی وەتیم شەرواڵ فارسی کە شەرواڵ ڕەسمی بی و بوویات وەبەری بکەیمن. کە هەریە شەرواڵ کوردی خوەمان لە نوای چەومان شکانەو!.
ڕووژەیل ئەوەڵ کە داڵگم من بردیا ئەڕا مەدرەسە، وەختیگ کە وەگەرد موعەلمەیل قسیە کرد ئحساس کردم کە گوشار و شەرمیگ هاوەناو ڕوویەو کە وەناچار شەل و لەنگ فارسیگ قسە بکیت کە لە ڕاسیەو هیچ وەلی نەزانست. یەعنی وەگ یەبی کە ئیمە چوویم وەناو مەردم فارس زوان زندگی کردیم.
موعەلم کڵاس ئەوەڵ من ناوی ئاغای یوسفی بی. موعەلمیگ کە فرە فرە من شکانەو و ناڕەحەتم کرد. گژجاریگ وەناو کڵاس لەوەرچەو مناڵەیل بانگم کرد و وەت بچوورەو ساڵ ترەگ بەورەو. وەت تو فارسی نیەزانیت و دەرسەگانت نمرەی خراوە و خوبە بچیدەو ساڵ ترەگ شرووع بکەی. ئەسڵەن موعەلمەگان و مناڵەگان ترەگ تەوەجوە وەیە نیەکردن کە من وەکوورەو هاتمە. حەدئەقەل وەلای کەمەو موعەلمەگان بوویات یە بزانن کە نیاز داشتم کە مولاحزەم بکەن و چەویان وەلیم بوود و باوەشیان بکەنەو ئەڕام.
خولاسە تەڵاش کردم و دەرسەگانم خوب خوەنم و باوگم فرە کومەکم کرد تایە کە قەبوول بیم و ئەو ساڵە وەیاد ناخوەش ئاغای یوسفی تواو بی. باوگ و داڵگمیش فەقەت وەلیم تواستن بخوەنم، ئیتر چە خوەنیم ئەڕایان فرە موهم نەوی.
لە کڵاس دووەم دەبستان کەم کەم شتەگان ئەڕام خوەمانی بی و تویەنستم فارسی یاد بگرم، وەلی مەدرەسە هەمچنان ئەڕای من و مناڵەگان ترەگ دووزەخ بی. بەڵام وەگەرد گشت ئی شتانە، ڕەفیقەگان کەمپ ئاڵتاش یەک لە دویای یەک هاتنەو ئەڕا ناوشار و دووبارە کەفتیمە گەردیەک کە ئەڕای ئیمە مایەی دڵخوەشی بی مەخسوسەن لە ئەوەڵەیلەو کە ئحساس بیگانەگی کردیمن وەناو شار و مەردم.
دویای یە کە حکوومەت ئیران- وە قسەی خوەیان- ناوچەی دەیشت زەهاو لە ئاسار شەڕ پاکسازی کردنەو، ماڵ باوام و فامیلەیل و مەردم ترەگ چینەو ئەڕا دەیشت زەهاو، ئەورە بیە بەهشت ئیمە. دونیاییگ خوەش و تازە، پڕ لە ئاو و کانیاو و چەم و چووڵ و کوی و دەرودووڵ و شتەیلیگ کە لەڕادەوەدەر هەیەجان وەناومان دروس کرد.
بەڵام وەختیگ کە مەردم دەس کردن وە دروس کردن خشت ئەڕا ماڵەگانیان، هەرچی خاک کەنن و زەوی هەڵدانەو ئستخوان و کاسەی سەر هاتیا دەرەو. یەک و دویان نەوی، فرەییگ وە سەربازەیل کوژراو شەڕ ئیران و ئەراق هەر وەورە چاڵ کراوین. هەریەش نەوی، تواو کەژەگان بووینە سەنگەر و ڕاە سەربازی و تانکەیل سوویتاو و وەجامەنی و خاکیگ پڕ وە پەڵاشەی تانک و تووپ و مەواد مونفەجرەییگ فرە وەناو سەنگەرەگان لە ژیر خاک بین و کومپوتەیل خاڵی دەوران شەڕ. کەژەگان مەرزیش هەنوز مەیدان مین بین و حکوومەت ئیران هەر ئیجورە هیشتوەی. ئیتر یە جووریگ ئحساس ناخوەشی یا ترس لامان دروس کردن. ئەلانیش کە ناو دەیشت زەهاو تێت، ئی تەسویرە تێتە نوای چەوم کە کەسیگ دوینم کە دەموچاوی سوویتاس!. وە لە ڕاسیەو شەڕەگە زەهاو سوویتانوی.
هەرئیجورەش وڵمان نەکرد، لە ڕووژیگ ڕەش لە نیوەڕوانیگ وەخت نان نیوەڕوو، دەنگ ئنفجاریگ گەورە هات. مەردم ئاوایی ڕا کردنەدەرەو. مەردم ئاواییەیل ترەگ و سەبازەگان پاسگاکەی سەرئاوزەهاو وەرەو جاییگ هاتن کە ئینفجارەگە بی. لە خوار جادەگەی ئاواییەو ژنیگ لباسەگەی دەرهاوردیو و هات و هاوار کرد و داوەسەروڕووی خوەیا. فرەنەورد ژنەیل و پیاوەیل هەریەک دانوەسەروڕووی خوەیان و گریە و هاوار زەوی و ئاسمان گرت.
وەداخ و هزار داخ فرەییگەو چووار وە ڕەفیقەل؛ عومەر، غەریب، حەیدەر، دڵشاد، مینیگ پەیدا کردووین تەقیەو پیانەو و ڕوحیان دانەو خودای خوەیان.

ئیەسە داستانەیل داڵگەیل و مناڵەیل بی زوان کورد!.
--------------------------------------------------------------------------
زوان داڵگی (٤)

باوگم چ نەقشی داشتیە یا چ دەوری بیناس لە پەرەردە کردن من و خزمەت کردن وە خانەوادەی من وەگ خانەوادەییگ کورد؟ نگا و نوواڕینی نسبەت وە زندگی چجووریە و چە وە ماڵ و مناڵی تواستیە؟ چەنی زوان داڵگی و کوردی و کەلهوڕی ئەڕای موهم بیە؟ ئیانە پرسیارەیلیگە کە ئیمە بەیتە ناو باسیگ ترەگەو دەربارەی باوگم و دەور باوگم لە زندگی من.
ئەگەر وە یەک جومڵە بوویشم کە باوگم چ دەوری وەناو زندگی من داشتیە: باوگم دەسم گرت و تەڵاش کرد ناڕاسیەگانم ڕاسەو بکەیت.
لەیرە باس چەند جاریگ کەم کە باوگم دەسم گرتیە و دەور بیناس وە پەروەردە کردن من.
ئەوەڵین جار ڕووژیگ بی کە باوگم من برد ناونوویسیم بکەیت ئەڕا مەدرەسە. وەیاد دیرم کە ئەو ڕووژە دەسم وڵ نەکرد تا چیمە ناو دەفتەر مەدرەسەگە. خواست و خوەشیگ وە دەس و دیگاری ( نگاری) دیار بی کە خوەندن و زانست ئەڕای موهم بی. هەرچەن کە تازە لە کەمپ بانگەڕ چوویمنە ناوشار سەرپوڵ و کەمی و کوڕی فرەییگ داشتیم، بەڵام ناونوویسان من لە ئەوەڵین کارەیل بی کە کردەی. ئەڕام باس یە کرد کە وەرجە شەڕەگە زەمانیگ کە خوەی دەرس خوەنیە شاگرد خوبی بیە و فرە دوس داشتیە ئدامە وە خوەندن بیەیت، بەڵام شەڕ و ئاوارەیی نەهیشتیە.
جار دووم کە دەسم گرت ڕووژیگ بی کە وەسەر سفرەی نان خواردن چمچەگەی دەسم لە دەس چەپم دەرهاورد و داوەی وە دەست ڕاسم و وەت خوب یەسە کە وە دەس ڕاسم خواردن بخوەم. لە ئەوەڵەو ئەڕام کەمیگ سەخت بی بەڵام تەڵاش کردم کە خی بگرم وە دەس ڕاسم خواردن بخوەم. لە ئاخریشەو دەسم ڕاهاوردم وەیە.
جار سووم کە باوگم دەسم گرت، ڕووژیگ بی کە وەناو دوکانەگەی – دوکان لباس فروشی داشت ئەو وەختە- دانیشتوویم مەشغووڵ نوویسان مەشقەگانم بیم. مەدادەگەم وەدەس چەپم دەرهاورد و خستەیە دەس ڕاسمەو. وەت وە دەس ڕاس بنوویسم. لە ڕاسیەو ئەگەر ئەو نەویات ئەلان من چەپ دەس بیم!. چەپ دەس و ڕاس دەسیەیل جیاوازیەیلیگ لە ڕووی دەروونیەو وەگەرد یەکترەگ دیرن.
جار چووارمیش چیدەو ئەڕا دەورانیگ کە هیشتا وە دەبستان بیم. ئەو وەختەش ئیمەش وەگ تواو مەردم گەڕاوە لە ئەراق موشکڵات زندگی داشتیم و باوگم وەژیر فشار بی. منیش وەگ فرەییگ وە مناڵەیل کورد کە کار کردن ئەڕا کومەک کردن وە خانەوادەگانیان، کەفتە فکرم کە شرووع وە کاریگ بکەم. ئەو وەختەش ئەڕا مناڵەیل کار یا بەستەنی فرووشتن بی، یا سیگار فرووشتن یان کەوش واکس دان. سەندووقیگ وەسایل واکس داشتیم وەماڵ. ڕووژەیل دویای مەدرەسە وە دزیەو کە کەسیگ نەزانیت سندووقەگە هەڵگرتم و بردمەی لەناو بازاڕ نوای مەردم گرتم داوا وەلیان کردم کە کەوشەگانیان واکس بیەم. دوو سی ڕووژ ئی کارە کردم تایە کە ڕووژیگ باوگم من بینا وەناوبازاڕ. عەسەبانی بی هات سندووقەگە فڕەدایە ناو جوو ئاوەگە شکانەی و وەت تو بووت دەرس بخوەنیت!.
جار پەنجم ڕووژیگ بی کە وەت نیونەگەمان (گوێرەکە) ئەڕات فرووشم. داستان یەبی کە لە دەوران دەبیرستان من داستانیگ وە زوان فارسی نوویساویم و تواستم کە چاپی بکەم، وەلی پوویل نەیاشتم. چیم ئەڕا چاپخانەی تاق وسان پرسیار کردم کە چەنی پوویل توایت. ئەوانیش وەتن دەوروبەرەیل پەنجسەد شەشسەد هزار تومەن. باوگم وەت نیونەگە ئەڕات فرووشم. هەر ئی کارەش کرد. ڕووژیگ ماشینیگ هاورد و نیونەگە بار کرد و لە مەیدان حەیوانات شار سەرپوڵ فرووشتەی پوویلەگەی داپیم داستانەگەم چاپ بکەم!. ئیمە ئەو وەختە مانگاییگ داشتیم هەرساڵ گویرەگەییگ زا. دویای یە کە کتاوەگە چاپ کردم دانەییگ بردم ئەڕای. ئەویش لەسەر کەیف قسیەییگ فرە خوەش کرد، وەت: تو بنوویس من هەر ساڵیگ نیونیگ ئەڕات فرووشم!.
ئیانە و فرەییگ ترەگ، دەسگریەکان باوگمن کە کار فرەییگ وە شەخسیەت و دەروون من کرد کە شایستەی تەجلیل و تەحلیلە.
ئەگەر کەمی مولاحزە بکەیمن، هەرچەن کە باوگم فرە من هانداس ئەڕا خوەندن و کتاو، بەڵام زوان و پەروەردەی باوگم کەلەمە وەناوی فرە کەم بیە، تەنیا دەستیگ مهرەبان و گەرم داشت. هەر ئیانە بینە هووی یە کە من خوەم فرە وە باوگم نزیگ بزانم تا داڵگم. باوگم فرەتر کار وەسەر مەسیر زندگی من و براگان ترەگم کردیە.
قسیەییگ هەس ئوویشیت کە ئەگەر توایت کەسیگ بهتر بناسی، بچوو بزانە کە ئەو کەسە لە تەنیایی چە کەیت و چجووری خوەی سەرگەم و مەشغووڵ کەیت؟ لەوەریە کە لازمی زانم کە باس یە بکەم کە باوگم وە تەنیایی خوەی موشغووڵ چە کردیا، ئەڕای یەکە شتانیگ کە موهمە و شایستەس باسی بکەم.
لە بوعدەیلیگ جیاوازەو من تویەنم باس باوگم بکەم کە چ نەقش و دەوریگ وە پەروەردە کردن من و براگانم داشتیە و زوان و دەروون ئیمە مەسیر داس. ئەڕا نموینە من لە بەش یەکەم زوان داڵگی باس یە کردم کە باوگم پیاو مانگە و کەمتر تەوەجوە وە خاک کردیە بەرخەڵاف مەیل داڵگم و خاڵووەیلم کە پیاوەیل ڕووژ بینە. بەڵام ئیە کە باوگم فرە تەوەجوە وە پەروەردە کردن من داشتیە- باوگیگ کە وەگەرد تواو گرفتاریەیل بوویشیت هەر ساڵ نیونیگ ئەڕات فرووشم- کار هەر باوگیگ نیە، هەریە من بەیت ئەڕا ئی قسە کە بوویشم ئەڕایە کە خاونداری وە خاک و خون و خود کوردی بکەیمن، وەرجە هەرشتیگ بووت کە زوان- پەروەردە- ییگ دروس و گەورە داشتوویم. دویای ئیەسە کە تویەنیم خاونداری خوبیگ وە خاک بکەیمن. ئیمە بینایمن کە لە باشوور کوردستان کە پیشمەرگە خاوەنداری کەیتن و تا ڕادەییگ ئستقلال دیرن، نەتویەنستیە کە بوودە هەرمیگ موەفەق و پیرووز. لەوەریە کە زوان و پەروەردەییگ دروس و حساوی لە باشوور کوردستان نیە.
خوب لەیرە پرسیار یەسە کە کام زوان و کام پەروەردە؟ ئەگەر باوگم زوان نەیاشت و وەدەس خوەی من برد ئەڕا مەدرەسەی فارسی، چووی تویەنیمن خاک و خون و خود کوردی خاوەنداری بکەیمن؟.
لە ڕاسیەو فرەییگ وە مەردم کرماشان مناڵەگان خوەیان بردنە مەدرەسەی فارسی و فرە کەمیش یا ئەسڵەن فکر وەیە نەکردنە کە عاقبەت ئی مناڵەیلە بوودە چە. چوونکە پەروەردەییگ کوردی و ناوەند و مەرکەزیگ کوردی نەویە و نیە لەورە. وە ئەگەر ئیمە دووینیمن کە هیشتا بەشیگ وە مەردم ئیمە بیر و ئحساس کوردی هاوەناویان، ئیە چوودەو ئەڕا دوو شت، یەکەم کارەیل حزبە کوردیەگان وەگ کومەڵە و دموکرات، وە دووم سونی بووین مەردم کە کومەکیان کردیە ئەڕا پاریزگاری کردن وە فەرهەنگ کوردی خوەیان.
لە ئاغاز دەوران مەردەسەی ڕاهنەمائی هەرچەن کە دەورەی پەنج ساڵەی دەبستان لەناو سیستم فارسی تواو کردوویم، بەڵام هەنووز جووش وەگەرد سیستم و زوانیان نەخواردوویم و نیەتویەنستم خوەم وەناویان بدووزمەو. هەریەش بیە هووی یە کە ناڕەحەتی و ناخوەشی ئیمە لەی سیستمە و تواو بەرنامە و کەسەگانی گەورەتر بوود و بچیدە دەورەییگ ترەگەو. لە ڕاسیەو هەرسگلە مەرحەڵەی دەبستان و ڕاهنەمائی و دەبیرستان وەگ سگلە مەرحەڵەی شکەنجە و ئەزیەت کردن بی ئەڕامان، لە حاڵیگ کە پەروەردە کردن بووت کە موحیتیگ ساڵم و خوەش داشتووت.
لە ساڵ ئەوەڵ ڕاهنەمائی بیشتر وەختەیلمان لە دەرەو موشغووڵ تووپان و گەمە بیمن، دونیاییگ پڕ وە سەرگەرمی و هاتوهاوار و ئیسەروئەوسەر کردن و شتەیلیگ کە هەر مناڵیگ وەپیەو مەشغووڵ بوود. فرە ڕەفیق وە کوردەیل یارسان و شیعە داشتیم، شتیگ نەوی کە بوویشیت وەگەرد کی ڕەفت و ئامەد بکەیمن یا نە.
لەو دەورانە بی کە وە داستانیگەو من و چەند فامیلیگمان ناسیایم وە کەسیگ کە ئیمە دەعوەت کرد کە بچیم ئەڕا کڵاسەیل تەفسیر قورئان. کە ئیە بیە ئاغاز جودایی لە بەین من و ڕەفیقە کوردەگان یارسان و شیعە مەزهەب. ئی کاورا ئیمە کشانە ناو ڕاهیگ ترەگ و هەفتانە چیمن ئەڕا کڵاسەگان. ئیتر هەرلەورە بی وەتەک خودای ئسلام و قورئان ئاشنا بیم. من و ڕەفیقەگانم وەرجە ئی کڵاسەیلە نماز نەخوەندیم و پابەند مزگەوت و ئی چشتانە نەویمن. وە لە ڕاسیەو وەرجەیە خوداییگ وە من نەناسیاوی.
یەواش یەواش ئی کاورا کار لەسەر ئیمە کرد و نەوارەیل تەڵاوەت مەنشاوی داپیمان کە گووش وەلی بگریم ئەڕای یەکە قورئان یاد بگریم و خوب بخوەنیمەی. من و کوڕە خاڵووەگەم کە هاوماڵ بیمن دوو قورئان وەدەسەو گرتیم و شەوەیل تا درەنگ و شەوەکیان وەرجە مەلا بانگدان نیشتیم گووش وە قورئان گرتیم. ئیە کار ئیمە بی تا مودەتیگ. هەروەیەش نەوەسیایم و شرووع کردیم وە حفز کردن قورئان کە کار فرە سەختیگ بی ئەڕامان. هەریەش نەوی، چیم فەرهەنگ زوان عەرەبی سەنیم ئەڕا یاد گرتن زوان عەرەبی. وە دویای ئیە کە چیمنە مزگەوت و ئاشنای کەسانیگ ترەگ بیمن، ئیتر کولەن ڕەفیقەیل یارسان و شیعە وەناو زندگیمان نەمەنین.
باوگمیش لەوەریە کە فرە عەلاقە وە شعر کوردی و شاعرەیل کوردی داشت، کە فرەییگیان مەلا و ماموسای حوجرە و مزگەوت بینە، وەلیم خواست کە ئدامەی بیەم و ئەگەر تویەنستم بوویمە مەلاییگ!.
شەویگ لەو شەوەیلە کە لە ئوتاقیگ گووش وە قورئان گرتم، کە چیمە حاڵەگە باوگم دیم تەنیا لاتیر داس و زەفت سەوتەگە هالەلای و گووش وە هوورەی ئەولەزیز گری، کە فرەجار ئیجوورە دوینیمەی. ئەولەزیزیش هوورەچڕیگ یارسانە!. هەرچەن کە نیەتویەنستم وەدروستی بزانم وەختیگ کە باوگم گووش وەلی گریت فکر و خەیاڵی هاوەکوورە، بەڵام یە زانستم کە هوورەچڕ باس و یاد گووزەشتە کەیت و کەسیگ کە گووش وەلی گریت بەیتەوەی ئەڕا یادگاریەگان و خەم و خەیاڵەیلیگ کە وە گووزەشتە مەنینەسەو کە حس و حاڵیگ کوردی وەناوی بی. تەنیا باوگمیش نەوی کە ئیجوورە بی، گەورەگان مەردم ئیمە گشتیان ئونس و عەلاقەییگ خاس وە هوورە داشتن. شنەفتن دەنگ هوورە لە ماڵەگان ئحساس و مەعنای ترەگ دا وە دانیشتنەیل و ناوماڵ مەردم. ئیە ئەڕام موهم بی و بیە پرسیار کە هوورە چەس؟ ئەولەزیز هوورەچڕ کیە؟ ئیدەنگە غەریب و نائاشنا چە ئوویشیت؟ ئەڕا باوگم ئیقەرە خوەشی وەلی تێت و گووش وەلی گریت بەڵام هوورە هن یارسانەگانە و فرەتر وە یارسانەگان هوورەچڕن؟ ئەڕام پرسیار بی کە مەردم ئیمە وەگەرد یارسانەگان ڕەفت و ئامەد و هاوماڵی نەیاشتیم، چووی باوگم عەلاقە وە هوورەچڕەیل یارسان دیری کە فرە پەیوەندی وە ڕوح یارسانەیلە؟.
لە موقابڵەو هەرگز باوگم نەدیمن قورئان بخوەنیت، هەرگز نەدیمنەی کە گووش وەلی بگریت. چەند سوورەی قورئان حفزی بی کە ئەوەش ئەڕای نمازەگەی بی. ئەڕام پرسیار بی کە ئایا باوگم خوەشی لە مەلا و مزگەوت تێت فرەلەوەریەسە کە شاعرەیل کوردی وەناویان دروس بینە و خزمەت وە کورد و کوردەواری کردنە؟ ئی فکرەیلە من کونجکاو کرد کە ئەڕا نەسڵ باوگەیل ئیمە نە چشتیگ وە ئسلام زانستن و نە چشتیگ وە تاریخ و سەرگووزەشت خوەیان و باوباپیرەیلیان؟.
باوگم هیچ لە هوورە نەوەت ئەڕام، خوەمیش نەزانستم کە چ چشتیگ هاوەناو ئی دەنگە کە خی وەپی گرتیە و ڕوحی ئارامەو کەیت. ڕووشنتر و درووستر یەسە کە بوویشم باوگم زوان دەربڕین دەروون خوەی نەیاشت. ئحساس یە کردم کە نەسڵ باوگەیل و باپرەیل ئیمەش لە ژیر فشار و دەردەیل فرەییگ بینە کە دەرمان و چارەسەری نەیاشتیە لە گوزەر زەمان و زندگی. ئیتر گشت شتەگان کەڵەکە بیەسە سەرسەریان و ئیقەرە دەرماندگی و ئاوارەگی کشانە، هیچ فرەتر لە ئاسایش و ئارامشیگ کە ئوخەی بکەن ئەڕایان موهم نەویە.
بەڵام من نەهیشتم قەزیە و مەسەلەی خوەم و باوگم بوودە یەکیگ. هەر لە ساڵەیل ئەوەڵ کە چەو کردمەو بدوون یەکە تەوەجوە وەیە بکەم کە باوگمیش ئنسانیگە و زەرفیەت خوەی دیری، سەرزەنش باوگم و دەوروبەرەیل کردم کە نەتویەنستنە خزمەت وە خاک و خوین خوەیان بکەن. هەر ئەڕای یەبی کە گژجاریگ وە توندی و عەسەبانی بووینەو وەگەرد موشکڵات و گرفتەیل بەرخورد کردمە.
لە دەوران ڕاهنمائیش کە لە ژیر ئەو بارە قورسەیلە بیمن؛ لەلایەگەو گووشار و نارەحەتیەگان مەدرەسەی فارسی، لەولاوەش دەرس و تەفسیرەگان قورئان کە وەجووریگ ئحساس شڵەژاووبووین وەناومان دروس بی. چوونکە لەو کڵاسەیلە دەروون مناڵانەی ئیمە وەگەرد کەلەمەیلیگ وەگ (وسواس و خناس) ئاشنا بی کە ئیقەرەی تر یاخیمان کردەو. وە لەبان گشت ئیانە بی تەوەجوهی موعەلمەیل و ئەترافیان و خانەوادەیەیل بینە هووی یە کە ڕووژیگ من و کوڕ خاڵووەگەم تەسمیم وەیە گرتیم کە شار و وڵات وەجی باڵیم و بچیم دونیا بگەردیم و بناسیم و بزانیم ڕووژگار هاوە دەس کی!.
لە ڕاسیەو ئەو وەختە کە وەی فکرە کەفتیم، تەنیا راه یە زانیمن کە هەرچی چشتە وەجاباڵیم.
ئیمە وەجای هیڵایم. لە بیرمە کە ئەو ڕووژەی کە لە شار سەپوڵ دەرچیم، وەلای مەدرەسەگەی خوەمانەو گوزەر کردیم ئەڕای یە کە سە تف وە دیوار مەدرەسەگە بکەیمن. سە تف نە، یەکی هەفت تف وە دیوارەگەی کردیم.
ئدامەی ئی قسانە لە بەش ترەگ زوان داڵگی نوویسم، بەڵام لەیرە بووت بووسم لەی مەقتەعەی زندگیم و پرسیارەیلیگ لە خوەمان بکەیمن، نسبەت وە کورد بووینمان، موسوڵمان بووینمان، فارسی خوەندنمان، وە تواو گرفتەیل فەرهەنگی و پەروەردەیی کە داشتیمە و دیریم و کەم کەسیگ لەسەری قسیە کردیە!.
ئیمەی مەردم کورد بووت جاریگ ترەگ، وە گەورە و بوویچگمانەو بنیشیم و ئاگاه بوویمن لە تواو ئی قسە و باسەیلە، لە کورد بووینمان و ئیە کە حکوومەت ئیران و سیستم پەروەردەی فارسی کار لەسەر تواندن و داماڵین فەرهەنگ و زوان کوردی کەیت، لە موسوڵمان بووینمان و پەیوەندی خوەمان وەگەرد زوان و فەرهەنگ عەرەبی و ئسلامی کە نەتەنیا مەلاگان و ماموساگان نەتویەنستیە موفەقیەت وەدەس بارن لە هدایەت کردن جامعەی کوردی ئیمە، بەڵکو مەلای فرەییگ وە مزگەوتەگان دەس داشتنە لە بیدەنگ بووین مەردم کورد و چەواشە کردنیان. مەردم کورد بووت یە بزانیت کە فەرق فرەییگ وەگەرد دین حکوومەت ئیران نەیرن. ئەوانیش باوەڕ وە خوداییگ دیرن کە ئیوە باوەڕ وەپی دیرن، بەهەشتیگ و جەهەنەمیگ و کتاو و پیغەمبەریگ!. بەڵام پرسیار یە کردنە کە چجووری ئیانە زوڵم وەلیتان کەن؟ هەرچی کورد بیدین و دیندار داشتیم کوشتنەی یا زندانی کردن؟ هەرگز بیە پرسیار ئەڕاتان کە ئەڕا ئی هەمگ سویکایەتی و تەوهینە کەن وە مەردم کورد؟.
ئی قسانە کەم ئەڕای یەکە مەلاگان و ماموساگان، پیاو ماقوڵان کورد و ئەوانەی کە خوەیان وە خاوەن قسە زانن بنیشن و بیر وەلی بکەنەوە کە ئەڕا باوگ من گووش وە هوورە گریت بەڵام گووش وە قورئان نەگرتیە؟. ئەڕا من و کوڕە خاڵووەگەم سەرمان هەڵگرتیم و شار و وڵات وەجیهیڵایم؟ ئەڕا فرەییگ وە جوانەیل کورد یاخی بین لە دین و خاک و زوانیان خوەیان ئاوارەی وڵاتان کردن؟. ئیمە نیاز دیریم کە جواو ئی پرسیارەیلە بدەیمەو و دەرمان ئی دەردەیلە بکەیم کە ئەوەڵیان نابوودی جمهوری ئسلامی ئیرانە، ئەڕای یەکە نەسڵەیل ترەگمان ڕووڕوو وە خەرگیگ نەکەن کە ئەمڕوو ئیمە ئەڕایان گریمەوەی.
کەسیگ هەس کە قسەییگ داشتووت!؟.

بگه‌رێوه‌|ئەم بابەتە 308 جار بینراوە| بینێره‌| چاپ
Facebook| My Yahoo| Twitter| google




start|copyright © 2009 kdpmedia.org|contact