. . . .


16 Jul 2013

وتووێژی گۆڤاری کلیل لەگەڵ هاوڕێ کەمال کەریمی ئەندامی دەفتەری سیاسی


دیداری: كاروان رزگار
سەرچاوە: گۆڤاری کلیل
"هێشتا زووە بڕیار لەسەر روحانی بدەین"
كەمال كەریمی: ئەگەر وەزعی سیاسی و ئابووری لەئێراندا هەروا بمێنێتەوە روبەڕوبوونەوەی بەهێزی خەڵك لەدژی دەسەڵات رودەدات
كەمال كەریمی، خەڵكی بانەی رۆژهەڵاتی كوردستان. ساڵی ١٩٧٩بووەتە پێشمەرگە و لەساڵی ١٩٨٥وە ئەندامی سەركردایەتی حیزبی دیمۆكراتی كوردستان، ئێستاش ئەندامی دەفتەری سیاسیی ئەو حیزبەیە، لەدیدارێكی تایبەتی(كلیل)دا تیشك دەخاتە سەر رەوشی ئێستای ئێران و رۆڵی هێزە ئۆپۆزسیۆنەكان تیایدا، پێی وایە، لەئێستادا نەوەیەكی وشیار دروست بون لەرۆژهەڵاتی كوردستان و چاوەڕێی ئەوەیان لێ‌ دەكرێت لەداهاتودا كاریگەرییان لەسەر رەوتی روداوەكان هەبێ‌.

كلیل: شۆرشەكانی بەهاری عەرەبی چ كاریگەرییەكی لە سەر هەر چووار پارچەی كوردستان بەگشتی و بەتایبەتی رۆژهەڵاتی كوردستان هەبووە؟

كەمال كەریمی: هەر چەندە ئەم شۆرشانە كە گۆڕانی دەسەڵاتی لە زۆربەی ئەو وڵاتانەدا بەدوای خۆیدا هێناوە، دەتوانێ شوێندانەر بن لەسەر وەزعی سیاسی ناوچە و مەیدانێكی نوێی بۆ خەباتی كورد بەتایبەت لەسووریا و توركیە كردبێتەوە، بەڵام دەتوانێ لایەنی خراپیشی هەبێ. وەك بە هێز بوون و بەدەسەڵات گەیشتنی عەرەبە سوننە توندڕەوەكان رەنگە زۆر لەقازانجی كورد نەبێ. لەگەڵ ئەوەش بزووتنەوەی كورد بەگشتی و لەهەر پارچەیەكیش هێندێك تایبەتمەندیی خۆی هەیە بەزۆری ئەو تایبەتمەندیانەن كە رێڕەوی بەرەوپیش چوونی خەباتی نەتەوەیی و كۆمەڵایەتی دیاری دەكەن. وەك نەتەوەیی بوونی خەبات و سیكۆلاربوون و داخوازیی دادپەروەری لەنێو بزووتنەوە كۆمەڵایەتییە‌كاندا. ئەم هۆكارانە دەتوانن بزووتنەوەی كورد لەكاریگەری لایەنە سلبیەكانی ئەو شۆرشانە بپارێزێ.

كلیل: وەك دەبینین رۆژ لە رۆژ مەرگی رژیمەكەی ئەسەد نزیك دەبێتەوە، پێتان وایە لە دوای ئەسەد نۆبەی ئێران بێت؟ یان بە رووخانی رژیمەكەی ئەسەد چی لە وەزعی ئێران دەگۆرێت؟

كەمال كەریمی: لەناو خۆی سووریا و هەموو رووداو هەڵوێستەكانی دەرەوە ئاماژەن بەرۆیشتنی بەشار ئەسەد و كۆتایی دەسەڵاتی ئەوان. هەر چەند تائێستاش شێوازی گۆڕانكارییەكان بەتەواوی روون نین. دیارە نەمانی دەسەڵاتی رژیمەكەی ئەسەد لەسووریا كاریگەری سیاسی زۆری لەسەر رژیمی ئێران دەبێ، دەسەڵاتدارانی ئێران بەئاشكرا دەڵێن سووریا لەپارێزگای خوزستان كە بەهۆی نەوتەكەوەی دەوڵەمەندترین پارێزگای ئێرانە بۆیان گرینگترە. سووریا پێگەی ستراتیژی ئێرانە لەناوچەی رۆژهەڵاتدا، بەڵام شەرت نیە ئەوەی لەسووریا رودەدا لەئێرانیش دووبارە بێتەوە. ساڵی ٢٠٠٣ئامریكا هێرشی كردە سەر عێراق و رژێمی سەدامی روخاند. ئەودەم پرسیار دەكرا دەبێ نۆرەی ئێران بێ؟ ئێران جیاوازی زۆری هەیە لەگەڵ وڵاتانی عەرەبی. لەلایەك كولتووری سیاسی و كۆمەڵایەتی خەڵك و شێوازی خەبات لەئێران و لەلایەكی دیكەش پێگەی ئێران لەناوچەی رۆژهەڵات و پێوەندیەكانی و بایەخدانی رووسیە و چین بەجێ و پێی خۆیان لەناوچە‌دا لەرێگەی ئێرانەوە، هەموویان كاریگەریان هەیە لەسەر ئەوەی لەئێراندا چ روودەدا؟ بێگومان روخانی رژیمی ئەسەد بەرەی ئێران زۆر لاواز دەكا و بەتەنیا دەمێنیتەوە، ئەمەش وادەكا لەسیاسەتی دەرەوە‌یدا تووش لاوازی بكا. بەڵام بەدوور لەهەموو ئەمانە لەئێراندا بزووتنەوەیەكی بەهێزی كۆمەڵایەتی هەیە كە زۆرجار نیشانی داوە دەتوانێ كاریگەری لەسەر وەزعی سیاسی ناوچە‌ش بكات، ئەگەر خەڵكی ئێران لەماوەی ٣٤ ساڵ دەسەڵاتداری كۆماری ئیسلامیدا توانیویانە بەربەرەكانێی سیاسی لەگەڵ حكوومەتدا بكەن بەهۆی پاڵپشتی ئەو بزووتنەوە كۆمەڵایەتییانەوە بووە. هەر ئەوەش بێ گومان ئێران بەرەو گۆرانێكی جیدی دەبا.

كلیل: ئایا شتێ هەیە بە ناوی ئۆپۆزسیۆنی ناوخۆیی كۆماری ئیسلامی ئێران جگە لە كورد؟

كەمال كەریمی: لەئێران ئۆپۆزسیۆن بەو لایەنانە دەگوترێ كە لەساڵانی سەرەتای هاتنە سەركاری رژێمی كۆماری ئیسلامی بوونە دژبەری و لەلایەن رژێمەوە لێیاندراو بەنایاسایی ناسێندران. ئەوانەش بەكوردیشەوە هەموو ئەو حیزب و لایەن و كەسایەتیە ئێرانیانە دەگرێتەوە كەدژی دەسەڵاتی كۆماری ئسلامی بوون و لەنێو خۆی وڵات بە ئاشكرا مافی چالاكییان نیە. بەڵام دەستەواژەی ئۆپۆزسیۆنی نێو خۆیی زۆرتر بەولایەنانە دەگوترێ كە لەنێو دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامیدا بوون و دەوریان هەبوە و ئێستاش هەن. بۆ وێنە ریفۆرمخوازەكانی ناو كۆماری ئیسلامی ئەوان دژی حكوومەت نین و بەشێكن لەحكوومەت كە لەلایەن خامنەیی و هاوپێوەندەكانیەوە هەوڵی بێدەنگكردن و لادانیان لەدەسەڵات درواە. لەراستیدا ئەو بەشە زۆرتر بیر لەگۆڕانكاری لەسیاسەتی دەوڵەتدا دەكەنەوە و جیاوازی زۆریان هەیە لەگەڵ ئەو بەشە لەئۆپۆزیسیۆن كە هەوڵی رووخانی نیزام دەدا. ئەوانە لەناو كوردەكانیشدا لایەنگریان هەیە و بە ریفۆرمخوازە كوردەكان دەناسرێن و یەكەم جار لەمەجلیسی شەشەمدا توانیان فراكسیۆنی كوردەكان لەو مەجلیسە‌دا پێك‌ بێنن، بەڵام دواتر بەهۆی فشاری دەسەڵات و لاوازی خۆیان ئەو فراكسیۆنە لەبیركرا. جگە لەوانەش كۆمەڵێكی زۆر چالاكوانی سیاسی و مەدەنی هەن كە لەزۆربواری كاری رۆژنامەگەری، كولتووری، ئەدەبی، مافی مرۆڤ و... بەدروستكردنی رێكخراو وN.G.Oكانەوە، لەدروستكردنی كەش و هەوایەكی خەباتگێڕانە بۆ باسكردن و بەهێز كردنی ئەدەب و رۆشنبیری كوردی لەپەنا ئەودا باسكردن لەكێشە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكانیان ئەگەر بەئۆپۆزسیۆن حیساب بكرێن كاریگەریان هەبووە.

كلیل: لەئێستادا سەرەڕای ئەو گەمارۆ ئابوورییەی لە سەر ئێرانە رۆژ لە رۆژ وەزعی ئێران بەرەو خراپتر دەروات، ئایا ئەمە چ كاریگەرییەكی لە سەر ناڕەزایی هاوڵاتیان ئێران بەگشتی و كوردانی رۆژهەڵات بە تایبەت هەبووە؟

كەمال كەریمی: گەمارۆ ئابوورییەكانی سەر ئێران كاریگەری راستەوخۆی لەسەر ئابووری وڵات هەبوە و لەگەڵ ئەوەی زۆر لەبەرنامەكانی دەوڵەتی پەك خستوە، ژیانی خەڵكی ئێرانیشی تووشی گرفت كردووە. لەزۆر شوێن بەهۆی ئەوەی كە مانگانەی كارمەند و كرێكار بە تایبەت لەكارخانە گەورەكان نەدراوە و بۆ چەند مانگ دواكەوتوە ئەو بەشە لەخەڵك بەدەربرینی ناڕەزایەتی و مانگرتن هەڵوێستیان وەرگرتووە. جگە لەوەش هاتنە خوارەوەی بەهای پووڵی ئێران و كەم بوون و گرانی پێداویستیەكانی ژیانی رۆژانەی خەڵك ناڕەزایەتی لەنێو خەڵكدا دروستكردووە، بەڵام تائێستا نەبۆتە هۆكارێك بۆ ساز بوون یان وەڕێخستنی ناڕەزایەتی دەربڕینێكی گشتی دژبە دەسەڵات. لەراستیدا لەچەند مانگی رابردوودا خەڵكی ئێران چاوەڕوانی بەڕێوە چوونی هەڵبژاردنەكانی سەرۆك كۆمارییان دەكرد و چاوەروانی ئەوەكە ئاكامی ئەو هەڵبژاردنە چ گۆرانێك بەسەر وەزعی ئێراندا دەهێنێ. لەگەڵ ئەوەش نابێ بزووتنەوەكانی گەلانی ئێران لەبیر بكرێن ئەگەر وەزعی سیاسی و ئابووری لەئێراندا هەر ئاوا بمێنێتەوە دەبێ چاوەڕوانی رووبەڕووبوونەوەی بەهێزی خەڵك لەدژی دەسەڵات بین.

كلیل: دەرچوونی رووحانی بۆ سەرۆك كۆمار چی لە وەزعی ئێران دەگۆرێت؟

كەمال كەریمی: دەرچوونی رووحانی لەهەڵبژاردنی سەرۆك كۆماری ئێراندا و بوونی بەسەرۆك كۆمار نەك وەك كاندیدایەكی جێگەی باوەڕی هەموو خەڵك بەڵكوو وەك تەنیا كاندیدایەكی جیا لەكاندیداتۆرەكانی سەر بە رێبەری نیزام، تەنیا دەربڕینی هەستی خەڵك بوو بەدژایەتیكردن لەگەڵ كەسانێك كە ئەو وەزعەیان بۆ خوڵقاندوون. خەڵك بەو هیوا دەنگی بەروحانی داوە كە بەڵكوو گۆڕانێك لەسیاسەتە‌كانی ئێراندا پێك بێنێ. هەر چەند زووە بڕیا لەسەر ئەوە بدرێ و دەبێ چاوەڕوانی دەسبەكاربوونی بكەین، بەڵام ئەگەر بیەوێ ئەو هیوایەی خەڵك وەدی بێنێ دەبێ زۆر لەكۆسپەكان لەسەر رێی خۆی لاببا و ئەوەش دەتوانێ یا دەیەوێ شەڕی دەسەڵاتی ریبەریی نیزام بكات مەرجی یەكەمیەتی بۆ لابردنی ئەو كۆسپانە. چونكە رێبەر لەسیستمی كۆماری ئیسلامیدا و بەپشت بەستن بەدامودەزگاكانی سەر بەڕێبەری بۆ زۆربابەت هەتا ئێستاش بڕیاری كۆتایی بەدەستە.

كلیل: ئێوە داوای چ جۆرە سیستمێك و مافێك دەكەن لە كۆماری ئیسلامی ئێران؟

كەمال كەریمی: حیزبی دیمۆكراتی كوردستان، لە بەرنامەی خۆیدا بڕیاری " دامەزراندنی كۆماری كوردستان لەچوارچێوەی ئێرانێكی فیدراڵدا"ی وەك دروشمی ستراتێژی خۆی دیاری كردووە. ئەمە ئامانجی سەرەكی ئێمەیە و وەك رێگە چارەیەك بۆ چارەسەری كێشەی كورد و دابین كردنی مافە نەتەوەییەكانی كورد لەئێراندا چاوی لێ دەكەین و خەبات بۆ وەدیهێنانی دەكەین. بەڵام لەكۆماری ئیسلامیدا یا هەر رێژێمێكی دیكە كە لەئێراندا لەسەركاربێ داوا كاریمان دانپێدانان بەبوونی كورد وەك نەتەوەیەك كەمافی ئەوەی هەبێ لەڕێگەی یاساییەوە و بەپێی ویست و دەنگی خەڵك هەوڵ بدا بۆ گەیشتن بەقەناعەتێكی هابەش لەئیدارەكردنی وڵاتی ئێران بەجۆرێك كە كوردیش خۆی تێدا ببینێتەوە و بتوانی لەناوچە كوردنشینەكاندا لەڕێگەی نوێنەرانی هەڵبژێردراوی خۆیەوە ئیدارەی ناوچەكانی خۆی بكات، رێگەی پێ بدرێ بەڕەسمی بەزمانی خۆی بخوێنێ و فەرهەنگ و كولتووری خۆی پەرە پێبدا. هاوكاری بكرێ بۆ ئەوەی لەو ناچانەدا دواكەوتوویی ئابووری قەرەبوو بكاتەوە و لەئیمكاناتی ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی خۆی بە قازانجی پەرە پێدان و گەشەی ئابووری ئەو ناوچانە كەڵك وەرگرێ. ئەمانە وزۆر شتی دیكەش كە پێوەندیان بە مافی شارومەندی خەڵكی كوردستانەوە هەیە لەخاڵێكەوە دەست پێدەكا ئەویش قبوڵی ئەو راستییە لەلایەن كاربەدەستانی تارانەوە كە ئێران وڵاتێكی فرە نەتەوە و فرە گەلە و دەبێ رێگەی پێكەوە ژیانی ئاشتیانەی ئەوان بگردرێتە بەر.

كلیل: وەزعی كوردانی رۆژهەڵات لە ئێستادا چۆنە؟

كەمال كەریمی: لەرۆژهەڵاتی كوردستان خەڵك چەند ساڵە لەژێر فشاری ئەمنی توندا ژیان بەسەردەبەن، ئەمەش كاری كردۆتە سەر تەواوی بوارەكانی ژیانییان. بەڵام لەباری سیاسی و رۆشنبیرییەوە بەرەوپێش چوونێكی زۆر لەنێو خەڵكی كوردستاندا دەبیندرێ. خەڵك بەوریایی زۆرەوە روبەڕوی پێشهاتەكان دەبنەوە و هەوڵ دەدەن لەهەر قۆناغێكدا بەشێوەی شیاو هەڵوێستی خۆیان دەرببرن. ئەمەش نیشانەی پێگەیشتنی جیلێكی هوشیارە لەنێو كوردستاندا كە دەكرێ وەك هێزێك چاوی لێ بكرێ كەدەتوانێ لەداهاتوودا لەسەر رەوتی روداوەكان كاریگەریان هەبێ.

كلیل: بەم دواییانە كۆماری ئیسلامی ئێران زیندانەكانی پڕكردووە لە چالاكانی مەدەنی و لە سنوورەكان بارەگای زیاتر و زیاتر دەكاتەوە، هۆكاری ئەمە چیە؟

كەمال كەریمی: ئەوەی كەزیندانەكانی كۆماری ئیسلامی پڕ كراوە لەخەڵكی خەباتگێر هۆكاری دوولایەنەی هەیە. هەروەك پیشتر باسم كرد لە نێو خەڵكدا كۆمەڵێكی زۆر ئینسانی خەباتگێر و پێشكەوتوو هەن كە هەر هەلێك دەقۆزنەوە بۆ ئەوەی ناڕەزایەتی دژی سیاسەتەكانی كۆماری ئیسلامیی دەرببرن، حكوومەتیش بەمە توڕەیە و دەسەڵاتێكی ئەمنی توندی بەسەر ناوچەكاندا سەپاندوە. ئەم فشارە ئەمنیە تائێستاش نەبۆتە هۆكاری كپكردنی دەنگی خەڵك ئەگەرچی هەر رۆژەی كۆمەڵێك لەو چالاكوانە خەباتگێرانە بەند دەكرێن. لەراستیدا رژێم لەترسی بەرزبوونەوەی دەنگی زیاتری ناڕەزایەتیەكان و تەقینەوی بەڕوی دەسەڵاتدا تەنیا ئەم رێگەی پێ شك دێ كە ئەویش كاریگەری نەبووە. دانانی هێز و بنكەی زیاتر لەسنوورەكانیش راست پێوەندی بەترس و دڵەراوكێی كاربەدەستانی ئێرانەوە هەیە سەبارەت بەگۆرانكاریەكانی ناوچە و لایان وایە كە كوردستان لاوازترین شوێنی دەسەڵاتدارییانە و لەوانەیە هەر راپەرینێك لەئێران ساز بكرێ لەم سنوورانەوە هێزی پێشمەرگە و دۆستانیان هێرش بكەنە سەریان، ئەمەش نیگەرانی قووڵی ئەوان و بێ متمانەیی یان لەكوردستان دەردەخات.

كلیل: دەوترێت كوردانی رۆژهەڵات متمانەیان بەحیزبە كوردییەكان نەماوە، ئەوە تا چەندە راستە؟

كەمال كەریمی: ئەگەر لەكوردستان حیزبێك هەبێ ئەوە نیشانەی متمانە پێكردنی خەڵكە، دەنا خۆ حیزبەكان ناچن لەسۆماڵی و بەنگلادیش خەڵك بێنن و بیانكەنە ئەندامی خۆیان. هەتا ئێستاش هیچ ساڵێك نەبووە كە بەدەیان ئەندام و لایەنگری حیزبەكان نەكەونە بەر پەلاماری ئیدارەی ئیتلاعات و سوپای پاسداران و لەزیندان نەكرێن یان مەجبوور نەبووبن وڵات بەجێ بهێڵن. ئەدی ئەگەر ئەوانە خەڵك نین كێن؟ كەوابوو چۆن دەكرێ ئەو خەڵكە بەحیزبەكان متمانەیان نەمابێ، بەڵام ئامادەبن بەپێی رێنمایی و چالاكی حیزبەكانەوە ئەو هەموو ناڕەحەتییە قبووڵ بكەن؟ بەخۆشحاڵییەوە دەتوانم بڵێم پێوەندی حیزبی ئێمە لەگەڵ خەڵكی كوردستان لەهەموو ساڵانی رابردوو باشترە. ئەگەر جاران هێندێك كاناڵی مەحدوود بۆ ئەو پێوەندیانە هەبوون، ئێستا زۆر رایەڵەی بەرین و بەهێز ئەو پیوەندییانە دەپارێزن.

كلیل: گفتوگۆی نێوان كۆمەڵە و دیمۆكرات چۆن هەڵدەسەنگێنی؟ بۆچی ئەم بەرە فراوانتر نەكراوە؟

كەمال كەریمی: دیمۆكرات و كۆمەڵە لە ساڵی ١٩٧٩ وە پێوەندی باش و خراپی زۆریان بووە، ئێستا بەخۆشییەوە لە نێوان دیمۆكراتەكان و كۆمەڵەكان پێوەندی باش هەیە، بەڵام دیسان وەڵامدەری هەلومەرجی ئێستانیە، پارچە پارچە بوونی حیزبەكان و بەتایبەت دیمۆكرات و كۆمەڵە شوێنی خراپی لەسەر هەموو پێوەندییەكان داناوە. ئەگەر مەبەستی پرسیارەكەش رێكەوتنی حدكا و كۆمەڵەی شۆرشگێرە ئەو رێكەوتنە دوو قۆڵییە لەسەرەتاوە دیار بوو كە ناتوانێ ببێتە چەترێك بۆ هەموو حیزبەكانی رۆژهەڵات. لە بەر ئەوەی زۆرتر پێویستییەكی حیزبی بوو بۆ ئەو دوولایەنە نەك ئەوەی بیركردنەوەیەكی نەتەوەیی كە پێوەندی بەهەموو هێزەكانەوە هەبێ لەپشت بێ هەروەك دەبینین هەتا ئێستا پێشوازییەكی لێ نەكراوە لەگەڵ ئەوەی ئێمە وەك كارێكی باش كە دوو لایەنی كوردی بەیەكەوە دەیكەن هەڵسەنگاندنمان بۆ كردووە.

كلیل: بەگشتی وەزعی حیزبەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان چۆنە؟ تا چەند پەیوەندییەكانتان ئاساییە؟

كەمال كەریمی: پێوەندی نێوان حیزبەكانی رۆژهەڵات دوستانەیە، بەداخەوە ئەمجۆرە پێوەندیانە نەگەشتونەتە ئاستێك كە متمانەیەكی گشتی دروست بكا بۆ ئەوەی هەموو لەدەوری مێزێك دابنیشن و لەسەر بەرینكردنی ئەم پێوەندیانە و لابردنی لەمپەرەكانی سەر رێی دروستكردنی بەرەیەكی حیزبەكانی رۆژهەڵات قسە بكەن.

كلیل: ئەی رۆلی پژاك چیە؟ دەوترێت لە ئێستادا ئەوان نفوزییان لە حیزبەكانی‌تر لە رۆژهەڵات زیاترە، رای تۆ چیە؟
كەمال كەریمی: پەژاك ئەوەندە هێزەی كە هەیەتی لەپاڵ هێزەكانی پ.ك.ك لەسنوورەكانی بناری قەندیل ماونەتەوە، بۆ ئەو هەڵسەنگاندنە دەبێ چاوەرێ بین پەژاك داوایەكی گشتی روبەڕوی خەڵكی كوردستان بكاتەوە بزانین خەڵك چۆن بەدەمیانەوە دێن. وەك مانگرتنی ٢٢ی پوشپەڕ رۆژی تیرۆركرانی دوكتور قاسملوو لە سەرداوای حیزبی دیمۆكرات یان مانگرتنە سەراسەرییەكەی بەهاری ٢٠١١ سەبارەت بەئێعدامی ٥ ڕۆڵەی كورد و پشتگیری گشتی حیزبە كوردستانییەكان كە لەزۆربەی شارەكانی كوردستان خەڵك بەداخستنی دوكان و بازار و نەچوونە سەر كار دژایەتی خۆیان بۆ ئێعدامی رۆڵەکانی كورد نیشاندا.

بگه‌رێوه‌|ئەم بابەتە 921 جار بینراوە| بینێره‌| چاپ
Facebook| My Yahoo| Twitter| google




start|copyright © 2009 kdpmedia.org|contact